Karrantza

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Karrantza
 Bizkaia, Euskal Herria
Carranza01.jpg
Karrantza Haranaren ikuspegia.
Karrantzako bandera

Karrantzako armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea Bizkaia
Eskualdea Enkarterri
Izen ofiziala Karrantza udal ikurrina.svg Karrantza Harana/Valle de Carranza
Alkatea Raul Palacio Portillo (K.Z.)
Posta kodea 48891
INE kodea 48022
Herritarra karrantzar[1]
Kokapena
Koordenatuak 43° 12′ 21″ N, 3° 21′ 48″ W / 43.2057282°N,3.36325738397°W / 43.2057282; -3.36325738397Koordenatuak: 43° 12′ 21″ N, 3° 21′ 48″ W / 43.2057282°N,3.36325738397°W / 43.2057282; -3.36325738397
Karrantza hemen kokatua: Bizkaia
Karrantza
Karrantza
Karrantza (Bizkaia)
Karrantza hemen kokatua: Karrantza
Karrantza
Karrantza (Karrantza)
Openstreetmap logo.svg Ikusi OpenStreetMapen
Azalera 137,66 km2
Distantzia 54 km Bilbora
Demografia
Biztanleria 2.760 biztanle (2015) — (Red Arrow Down.svg -37)
% 51,73 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 48,27
Dentsitatea 20,05 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[2]
Red Arrow Down.svg -% 4,61
Zahartze tasa[2] % 20,1
Ugalkortasun tasa[2] ‰ 27,08
Ekonomia
Jarduera tasa[2] % 75,82 (2011)
Genero desoreka[2] % -5,36 (2011)
Langabezia erregistratua[2] % 13,05 (2013)
Kultura
Euskaldunak % 16,95 (2010)
Euskararen erabilera % 1,7 (2011)
Datu gehigarriak
Webgunea http://www.karrantza.org

Karrantza[1] (ofizialki Valle de Carranza/Karrantza Harana) Bizkaiko mendebaldeko udalerri bat eta izen bereko harana da. Bizkaiko udalerririk zabalena da, eta Enkarterri eskualdearen mendebaldean dago kokatua. 2015. urtean 2.760 biztanle zituen.

Geografia fisikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mugak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Karrantzak muga egiten du:

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Haranak 47 auzo ditu, sakabanatuak. Auzorik populatuena Ambasaguas da (519 biztanle). Concha auzoan (302 bz.), berriz, udaletxea dago.

Romualdo de Chavarriren estatua Biañez auzoan, 2012ko maiatzean lapurtua izan aurretik

Beste auzoei dagokienez, biztanle kopuruaren arabera ordenaturik hauek ditugu:

Inguru naturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Armañon ingurua parke naturala izendatua izan zen 2006ko irailean. Horrez gain, Ordunteko mendilerroa ere babestuta dago, udalerriaren hegoaldean daudenak. Iparraldean, aldiz, Peña del Moro eta Peña del Mazo mendiak ditugu, eta ipar-ekialdean Raneroko gailurra.

Bestela, ibairik nagusiena Karrantza ibaia da, Ason ibaiaren adarra dena. Beste ibai txiki batzuk ere badaude haranean: Seco, Callejo, Escaleras, Bernales, Cuadro eta Presa.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Karrantza haranean hainbat eta hainbat monumentu megalitiko daude,K. a. 35.000 urte ingurukoak, gizakiaren lehenengo aztarnak Erdi Paleolitokoak dira. Ventalaperrako kobazuloan (Molinar auzoan) idatzitako grabatuak, berriz, Goi Paleolitokoak dira, K.a. 25.000 urte inguruan egindakoak eta 1904an aurkitu zituztenak.

Bestalde, Erromatar Inperioaren aztarna nagusiak La Zorra de Tocornaleko leizean (Soscaño auzoan) topatutako III. mendeko txanponak dira, eta herria Carrantia izenarekin aipatzen da historian lehen aldiz VIII. mendean. Garai hartan, Asturiasko erregea Alfonso I.ak lurralde hauek kristautu zituen eta horrela lehenengo elizak eta kontzejuak sortu zituzten: Ahedo, Ibáñez edo Biañez, San Esteban, Sierra eta Soscaño. Karrantza errepublika moduan eratu zuten, eta XIII. mendea arte ez zuen Bizkaiarekin bat egiten hasi, Diego Lopez V.a Harokoa jaunaren garaian. Hala ere, hurrengo mendeetan erakunde propioak mantendu zituzten karrantzarrek eta Avellanedako (Sopuerta) Juntaren aginduei jarraitzen zieten. Azkenik, XVIII. mendeko hasieran batasun osoa sortu zuten Bizkaiko beste eskualdeekin.

Azken mendeetan, ohiko jarduerak izan diren nekazaritza eta abeltzaintzarekin batera industria oso apala izan zuen haranak. Ondorioz, XIX. mendeko bigarren erdialdean migrazio mugimendu handiak izan ziren Karrantzatik beste leku batzuetara. Romualdo Chavarri indianoak trenbidea eramatea lortu zuen eta harekin batera industria eta ekonomia suspertu zituen.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendearen lehen erdian biztanleria mantendu zuen Karrantzak, baina 1960ko hamarkadan populazioa galtzen hasi zen, eta galerak ez du etenik izan ordutik.

Karrantzako biztanleria

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011ko udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz Karrantzakoko alkatea Karrantza Zabala plataformako Raul Palacio Portillo da. Hauteskundeetan EAJrena izan zen boto gehien lortu zituen hautagaitza baina alkatetza Karrantza Zabalako Raul Portillok lortu zuen Biduko zinegotziak emandako sostenguari esker.

Karrantzako udalbatza

Alderdia

2011ko maiatzaren 22

Zinegotziak Boto kopurua
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
5 / 11
727 (% 40,23)
Karrantza Zabala (KZ)
5 / 11
696 (% 38,52)
Bildu
1 / 11
236 (% 13,06)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
0 / 11
96 (% 5,31)
Alderdi Popularra (PP)
0 / 11
31 (% 1,72)
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Karrantza landa eremuko udalerria da. Nekazaritzak eta, batez ere, abeltzaintzak garrantzi handia du. Dena den, azken aldi honetan turismoak ere indar handia hartu du.

Raneroko haitzetan Pozalagua izeneko kobazuloa dago. Kobazulo honetan munduan topatu den estalaktika exzentrinkoen bildumarik handiena dago. Haitz hauetan ere Torca del carlista izeneko leizea ere badago, Europako handiena dena.

Biañez auzoan, berriz, Karpin Abentura izeneko parke tematikoa dago; erakargarria da bertan dagoen Terrasauro parkea.

Festak eta tradizioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irailaren 18an El Suceso-ko Ama Birjinaren omenezko jaiak ospatzen dituzte auzoan, herri osoko jai nagusiak direnak. Bertan, erromeria eta zezen plazan ekitaldiak egiten dituzte.  Baita ere Gure Sucesoko Ama Birjinaren (Karrantzako patroiaren) jaia nabarmentzen dugu. Irailaren 18 an ospatzen den tradizio handiko festa da.

Festa eguna El Sucesoko zelaietan ospatzen da, egunean zehar, herri bazkaria, Euskal dantzak, erromeria eta ohikoa den zezen lasterketa daude.

Jai-zikloak, era askotako eskaintzak ditu. Urtean zehar, parrokietako eta bere santuaren omenez Karrantza Haraneko auzoetako bakoitzean ospatzen diren jaiak ugariak izanez.

Auzoen jai ugariak aparte, San Isidro nabarmen dezakegu. Kontxan maiatzaren 15ean ospatzen den jai eguna da, San Isidro Labrador-en omenez. Ekintza desberdinak antolatzen dira haien artean lehiaketak edo herri kirol erakusketak.

Nekazaritza azoka: eskulangintza eta nekazaritza-produktuen urriko lehen asteburuan Kontxako plazan ospatzen den azoka da.

Euskal Jaia Mendi Harana dantza taldearen eskutik sortu zen 2004ko abuztuan. Jaiaren helburua, gazte dantzariei motibatzea zen eta baita ere, Karrantzako tradizioak modu ludikoan erakustea. 2004 an harri zulatzaileekin hasi ziren hurrengo urteetan asto lasterketak,sega proba, ardi ile mozketa, txakur artzainak eta harri-jasotzaileak. Hori guztia, arratsalde-gaueko erakusketen aparte. Gaur egun oro har jaiek garrantzia galdu dute baina Euskal Jaia sendotu da inongo Karrantzano-rik falta izan ezin zaion jaia bezala.

Marzas deritzona Kantabria aldean sano errotuta dagoen jaia da. Era berean, inguruko lurraldeetan, Palentzia eta Burgosko iparraldean eta Bizkaia aldean (batez ere, Karrantza haranean eta Lanestosa hirian) neguko jaiok ere ospatzen dira.

El Suceso auzoko plaza eta baseliza

Karrantza Haranean, aspaldi-aspalditik martxoko lehenengo egunean abesten dira. Ez dakite jaion jatorria zein den.

Karrantzako jai-egutegia:

  • Urtarrila: San Antonio Abad(La Calera del Prado).
  • Otsaila: Las Candelas (Sierra).
  • Martxoa: El Ángel (Los Lombanos).
  • Maiatza: San Isidro Labrador (Patronal)
  • Ekaina: San Juan (Pando y Santecilla)
  • Ekaina: San Pedro (Sierra)
  • Uztaila: Santa Isabel (Ranero)
  • Uztaila: San Martín (Presa)
  • Uztaila: Santiago Apóstol (Lanzas Agudas)
  • Uztaila: San Pantaleón (Bernales)
  • Uztaila: San Ignacio de Loyola (Ambasaguas)
  • Abuztua: San Pedro (Sangrices y Biañez)
  • Abuztua: Ntra. Sra. De los Ángeles (Manzaneda de Sierra)
  • Abuztua: San Esteban (San Esteban)
  • Abuztua: San Roque (San Esteban)
  • Abuztua: San Bartolomé (Aldeacueva)
  • Abuztua: San Emeterio y Celedonio (Valnera)
  • Iraila: Ntra. Sra. De los Milagros (Soscaño)
  • Iraila: San Cipriano (Ranero, San Ciprian y La Cadena
  • Iraila: Virgen del Buen Suceso (Patronal)
  • Iraila: Los Mártires (Matienzo)
  • Iraila: San Miguel (Ahedo, Las Barcenas, La Tejera y Concha)
  • Urria: Ntra. Sra. Del Rosario (La Lama, Cezura y Montañan)
  • Urria: Santa Teresa (El Callejo)
  • Azaroa: Santa Cecilia (Santecilla)
  • Azaroa: San Andrés (Biañez)

Bertako arraza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Karrantzako ardiak:

  • Ardi muturbeltz edo muturzuri: Euskal Herriko bertako ardi arraza bat da. Bere banaketa eremua bereziki Bizkaiko Karrantza Haranean kokatzen bada ere, ardi hauek Euskal Herriarekin mugakideak diren Kantabriako zenbait herrietan aurkitu daitezke ere.
  • Ardi muturgorri: muturbeltzaren gertuko ekotipoa, baina ugariagoa.
  • Ardi latxa: Idiazabal gazta egiteko ardi latxatik edo ardi karranzarretik lortutako esnea erabiltzen da. Honela, latxa gure lurraldean iparraldean hazi da, baita Nafarroko eta Arabako goialdean ere eta Karrantza Enkarterrietan.
  • Sasi ardia: Erdi basatiko izaera duten ardiak dira. Ardi arraza hau gero eta gutxiago ikusten da. Nafarroa Garaiatik etorria. Ez dira jezten bere esne guztia bere arkumearentzat gordetzen duelako.

Garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Trena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ambasaguas auzoan Renfe Feve tren konpainiaren Karrantzako geltokia dago.

Autobusak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Karrantzako autobusak bizkaibus konpainiakoak dira.

Gainera Karrantzan autobus konpainia pribatu bat dago, Portibus izenekoa.

Taxiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Karrantzan bi taxi dabiltza.

Garraio pribatuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Totalean Karrantzan 2.060 motor eta auto daude.[erreferentzia behar]

Karrantzar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruditegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Paliza Monduate, Maite: La arquitectura residencial en Carranza desde finales del siglo XIX hasta mediados del siglo XX.
  • Paliza Monduate, Maite: Guía de la arquitectura indiana en Karrantza y Lanestosa.
  • Díaz García, Miguel Sabino: Los hornos y el pan en el valle de Karrantza.
  • Díaz García, Miguel Sabino: Ritos de pasaje : la muerte en el Valle de Carranza .
  • Díaz García, Miguel Sabino: La ganadería a lo largo del siglo XX en el Valle de Carranza.
  • Peña Cerro, Luis Manuel: Medicina popular en el Valle de Carranza.
  • Peña Cerro, Luis Manuel: La crianza de ganado y la cuadra en el Valle de Carranza.
  • Peña Cerro, Luis Manuel: Juegos infantiles en Carranza.
  • Peña Cerro, Luis Manuel: Ritos del nacimiento al matrimonio en el Valle de Carranza.
  • Peña Cerro, Luis Manuel: Creencias y supersticiones en el Valle de Carranza.
  • Saratxaga Garai, Aranzazu: Carranza: estudio histórico-artístico, Bizkaiko Foru Aldundia.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Karrantza Aldatu lotura Wikidatan