Teodosio Goñikoa

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Teodosio Goñikoaren (ustezko) kateak, santutegiaren barnean. Alboko plakak honela dio:

Goñiko Teodosioren kateak
Si Cristo os hace libres
sereis realmente libres
Kristok askatzen bazaituzte
benetan aske izango zarete
(Jn 8.36)

Ohituraren arabera, kateak buru gainetik pasaz gero, buruko mina kentzen omen du.

Teodosio Goñikoa antzinako nafar elezaharra da, Aralarko San Mikelen santutegiarekin harreman estua duena.

Goñiko Teodosiok bere gurasoak hiltzen ditu (P. Burguiren liburu batetako grabatua).

Kondairaren sorrera eta hedapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroan, errege izan baino lehen, Goñerrin Teodosio izeneko zalduna bizi zen, eskualde hartako buruzagia zena. Konstantza Butroikoa ezkondu eta handik gutxira, etxera utzi eta musulmanen aurka borrokatzeko abiatu zen.

Kondaira beste kulturetan topatutako mitoen egokitzea besterik ez da, adibidez, greziar mitologiaren Ediporena. Aralarko mendilerroan dagoen San Mikelen santutegiarekin lotura handia du, non oraindik Teodosio Goñikoak eramandako balizko kateak oraindik ikus daitezke.

Litekeena da Teodosio Goñikoaren kondaira bere leinuaren goieneko unean sortua izatea, hau da, XVI. mendean. Izan ere, lehendabizikoz, Erresumako nobleen genealogia adierazten duen mende horretako lan batean argitaratua izan zen.

Handik idazle askok errepikatua izan zen, tartean Esteban Garibaik. 1774an Francisco Tomas Burgik, Teologia irakaslea zena, San Mikel eta Nafarroako erresumari buruzko bere liburuari honelako izenburua ipini zion: "San Miguel de Excelsis [...] como protector excelso aparecido y adorado en el Reyno de Navarra. Libro Segundo, en que se representan su aparición, y culto, su protección y Maravillas, en la cumbre del Monte Aralar del Reyno de Navarra; con los succesos de su favorecido Devoto Don Theodosio de Goñi, [...]"[1]

Baina adituen zirkulutik atera eta euskaldunen artean kondaira zabaldu zuena Francisco Navarro Villoslada izan zen, Amaia edo euskaldunak VIII. mendean bere liburuan argitaratu zuenean.

Kondaira[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako Goñerri haranean, 707. urtean, Teodosio izeneko zalduna bizi zen, emaztea Konstantza Butroikoa zuena.

Ezkondu eta handik gutxira, Teodosiok etxea utzi eta musulmanen aurka borrokatzeko abiatu zen. Konstantza anderea bakarrik geratu zen bere jauregian Teodosioren gurasoekin batera. Hauei begirunea izan eta gela nagusia utzi zien lo egiteko, bera beste gela txikiago batean geratuz.

Teodosio gaztelura, garaile, itzultzen ari zenean, bidean, deabrua basajaun gisa mozorrotua agertu zitzaion eta bere emazteak morroi batekin iruzur egiten ziola esan zion.

Teodosio, bere onetik aterata, lauhazka bizian heldu zen etxera. Egunsentia baino lehen jauregian sartu, gela nagusirantz jo eta sutan zegoela, daga zorrotik atera zuen. Ohean zegoen bikotea behin eta berriz sastatu zuen, bere emaztea eta honen maitalea zirelakoan.

Irainaren mendekua hartu zuelakoan, etxetik atera eta, hunkituta, orduan mezatik etortzen zen emaztea topatu zuen. Honek bere ohean lo egiten zutenak eta erail zutenak bere gurasoak zirela esan zion. Hilketagatik beldur, Iruñera jo zuen gotzainari barkamena eskatzeko asmotan. Honek, izututa, Erromara bidali zuen Goñiko Jauna Aita Sainduak berak absolbitu zezala. Teodosio erromesean joan zen Erromara eta Aita Santuak gerritik kate astunak eramanez Aralarretik alderrai ibiltzeko penitentzia jarri zion, higadurak askatu arte. Honen Jaungoikoaren barkamenaren ikurra izango zatekeen.

Mendilerro horretako leizeetan Herensuge bizi zen, inguruko baserritar eta nekazariak erasotzen zituela. Beldurtuta, larraundarrek urtero herensugeari pertsona bat ematea erabaki zuten, honek besteak eraso ez zitzan. Teodosio handik zebilela, zorigaiztokoa topatu eta elkar trukaketa egitea onartu zuen pertsona haren bizitza salbatzeko asmotan.

Gau hartan izugarrizko ekaitza izan zuten mendian. Teodosiok dunbotsa izugarria entzun zuen leizean eta zer eta Herensugea agertu zen irensteko. Teodosio, babesgabea, belaunikatu eta San Mikelen babesa erregutu zuen.

Une hartan, zalaparta handiz, buruan gurutzea zeramala goiaingerua agertu eta herensugea hil zuen Nor Jaungoikoa bezala! oihukatuz.

Segidan, Teodosioren kateak askatu eta Jaungoikoak barkatu zuen.

Etxera itzuli eta bertan emaztea zuen zain. Biek, esker onekoak zirenez, Aralarreko tontorrean Mikel goiaingeruaren omenezko tenplua eraiki zuten, Done Mikel in Excelsis izenekoa.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]