Mari

Wikipedia, Entziklopedia askea
Anbotoko dama» orritik birbideratua)
Jump to navigation Jump to search
Artikulu hau euskal jainkosari buruzkoa da;beste esanahietarako, ikus «Mari (argipena)».
Mari, Nestor Basterretxearen artistaren arabera.

Mari edo Maddi euskal mitologiako jainkosa nagusia da.

Hainbat euskal menditan bizi da (Txindoki, Murumendi, Gorbeia...), eta bizitokirik garrantzitsuena Anbotoko leize bat du, "Mariren Koba" izenaz ezaguna.

Mari, Ama Lurraren irudikapena antropologo batzuen esanetan, izadiaren eta bertako elementu guztien erregina da. Gehienetan emakume gorputza eta aurpegiarekin irudikatu izan ohi da, dotore jantzita (gehienetan gorriz), baina zuhaitz edo suzko emakume gisara ere agertzen da. Sugaar da bere senarra, sorginak dira bere gurtzailetzat jo izan dira eta bi seme ditu: Mikelats eta Atarrabi, ongia eta gaizkiaren irudikapenak.

Izenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izenaren jatorria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mari izenaren jatorria ez dago bat ere argi. Hainbat teoria dira:

  • Mairi edo Maide izenen garapena, hauek antzinako izaki edo jeinuak baitira.
  • Amari jatorrizko izenaren hasierako A galdu zitzaion. Ama + ari litzeteke jatorria.
  • Emari izenaren hasierako E erori zitzaion, jatorrizko emankortasunaren ideia galduz.

Mari jainkosaren pertsonifikazioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Elezaharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mar[1]iurrika Kobea Anboton, Mariren egoitza
Ahotsak proiektuak eginiko azalpen bideoa, proiektuan jasotako testigantzen bitartez burututakoa.[2]

Mari da, dudarik gabe, euskal mitologiaren izaki nagusia. Zoritxarrez gaur egun, XX. mendearen hasieran Jose Miguel Barandiaranek eta bere laguntzaileek bildu zituzten lekukotasunen bidez baizik ez dugu ezagutzen. Mariren mitoa agertuz geroztik, euskal gizarteak zibilizazio anitzi aurre egin die (Iberiarrak, Zeltak, Erromatarrak…). Topaketa horien lekukoa izan baita, ez da harritzekoa Mariren pertsonaiak hamaika aurpegi izatea.

Marik itxura eta botere anitz ditu: « Izadia » da, bai eta ere « Jainkoa » ; sakrifikatuak diren animaliak eta dirua eskaintzen zaizkio. Horregatik erlijioak baztertu zuen, behiala osorik menperatzen zuen mundutik kenduz « bestelako » testuinguru batean kokatzeko. Pixakana Mariren pertsonaia gero eta lainotsuago bihurtu da.

Askotan, "Dama" bizkaiko historiako pertsonaia errealekin lotu izan ohi da, mitologia eta historiaren arteko nahasketa bat sortuz. Adibidez, Diego Lopez de Haro Bizkaiko lehen jaunarekin ezkonduta omen zegoen. Ezkontzean, Marik etxean inoiz ez zuela aitaren egingo zin egin erazi zion, baina ez zuen bete eta Mari bere alabarekin hegan atera zen. Kondaira hau Bizkaiko jaunek Mariri egin zioten "traizioan" oinarriturik egon daiteke, lurraldea Gaztelari entregatu eta herria kristautuaraztean.

Arrasate aldean, oskorri zenean, bertako gazteek kantu egiten zioten: "Anbotoko señorie orrazketan..!"

Anderearen formak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzinako erlijioetan jainko eta goiandere bakoitza abere edota zuhaitz zehatz batetik edo gutxi batzuekin erlazionaturik agertu ohi da eta harekin identifikatzen da maiz. Anderea, emakume eder eta dotore jantzita agertzen bada ere, hainbat ipuinetan abere edo zuhaitz baten itxuran ikusten dute ere gizakiek. Honakoak dira Marik hartu izan dituen zenbait itxura: saia[3], behia, txahala, belea, akerra, behorra.

Beste forma batzuk ere hartzen omen ditu: su hegalaria, haize bolada, zuhaitza, odei zuria, ortzadarra eta suzko igitaia. Aker baten gainean eserita edo orga bat airean gidatuz ere ager daiteke.

Mari eta euskal matriarkatua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Euskal matriarkatua»

Matriarkatuari buruz hitz egiterakoan idazle gehienetan Mariren mitoa azaltzen da. Esan beharra dago idazle bakoitzak mito horri edo Mariren izateari esanahi ezberdina edo erabilpen ezberdina ematen diola.

Jarraian Mariren mitoa Joxemiel Barandiaranek, Julio Caro Barojak, Paco Letamendiak, Andrés Ortiz-Osések nola interpretatu duten azaltzen da.

Barandiaranek izadiaren antolaketa hierarkiako bat egiten du non Mari azaltzen den hierarkia horren buru. Honekin batera lurraren jainkotzat jotzen du, erlijio matriarkalaren aitzindari gisa eta euskaldunen erlijio aurrekristauaren oinarri. Bestalde, Mari beste emakumezku ireluekiko bereizten du, lamia eta sorginekiko alegia. Barandiaranek Mari deitzen zion izenez, aldiz Julio Caro Barojak Maia edo Mayi izena erabili zuen.

Julio Caro Barojari dagokionez, Mariren mitoak salatuko liguke emakumeek zuten autoritatea gizartean eta familian. Mari leizeetako eta mendietako emakume misteriotsutzat hartzen zuen. Honek Mariri dama deitzen zion eta orduko sorginen zuzendari eta bideratzailetzat zuen.

Paco Letamendiak, Mari dama handitzat jotzen du, hau da, gizartearen pertsonifikaziotzat eta euskaldunon erlijio primitibotzat. Barandiaranekin askotan bat dator. Aipatzen du baita ere nola gaur egun Mari emakume gisa ezagutzen eta baloratzen dugula baina orain dela urte batzuk forma zoomorfikoak omen zituela. Hau da, lamiekin eta nahasten zuten. Marik, azken finean, moraltasunaren sinbolotzat funtzionatzen zuen.

Andrés Ortiz-Osési dagokionez bere lana den La Diosa Madre, diosa Mari-ren erreferentzia izanez aurkeztu du. Beronek euskal mitologia modu sistematiko eta bakarrean azaldu du. Gehienbat bere lana Joxemiel Barandiaranek jasotako mitologian oinarritzen da. Ortiz Osesentzat jainkosa honek dituen ezaugarrietako bat laguntza da; berak argudiatzen du aitzinako sinestun horiek gizonezko jainkoek emango ez luketen laguntza jasoko zutela Marirengandik. Ortíz-Osésiren ustez, euskal mitologiaren interpretazioan hitz batzuk esanahi berezia dute. Adib: adur (indarra, zoria, sorginkeria) eta indar (energia....) Bi hauek potentziaz eta ahalmenaz (boterea) erlazionatzen ditu eta beretzat potentzia zuzenki erlazionaturik dago matriarkatu eta emakumearekin eta ahalmena patriarkatu eta gizonezkoekin. Beronek Mariren mitologian 9 zati edo denbora tarte bereizten ditu. Azkenik esan beronentzat Mari Ama Lur izan arren, azken hau Ama Jainko lehenaren gainetik jartzen dela, sinboloak errealitatearen gain edo kultura naturaren gain jartzen den bezalaxe.

Goiandere zerutiarra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Anbotoko Damaren harpe barneko haitz honen itxuran, batzuek Mariren aurpegia ikusi izan dute

Anuntxi Arana antropologoaren ustez, Mari, zeruetako dibinitate bat izango litzateke (Zeus edo Jupiterren moduan) eta ez dibinitate lurtarra . Zeruetako fenomeno naturalak gobernatzen ditu: euria eta txingorra. Kobazulo batean bada ere, mendi garietan egoten da bere harpea. Ez du dibinitate lurtarren lanik egiten edo ezaugarririk betetzen: lurra landarez josi, lurra lantzen lagundu (laminek ez bezala), hil eta berriz bizitzara bueltatu, altxorrak eskaini gizon-emakumeei, etab. "Ama lurra"-ren kontzeptua interpretazio garaikidea izan daiteke.

Berezkoa duen beste betebeharra justizia egitearena da, hainbat gizonezko jainko zerutiarrek bezala.

Bestetik elezahar gehienetan "Andere" edo "Dama" deitzen zaio, Mari ez da ohikoena.

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • La primitiva religión de los vascos, José Dueso, Orain, 1996. ISBN 84-89077-56-8.
  • Euskal Mitologia Konparatua, Juan Ignacio Hartsuaga, Kriseilu, 1987.
  • Mitología vasca, Patxi Xabier Lezama Perier, Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarea , 2018.
  • Mito hurbilak, Euskal mitologia jendeen bizitzan, Anuntxi Arana, Katuzain, 2000. ISBN 2-913842-04-6.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   de., Barandiarán, José Miguel ([1997?]) Mitología del pueblo vasco (2a. ed. argitaraldia) Etor ISBN 8488960166 PMC 40463937 https://www.worldcat.org/oclc/40463937. Noiz kontsultatua: 2018-11-03 . 28. or.
  2. Anbotoko Mari, Ahotsak ikasgelan. Ahotsak.com (2012ko urria)
  3.   ), Arana, Anuntxi, (1947- ([2008]) Euskal mitologiaz : jentilak eta kristauak Elkar ISBN 9788497835695 PMC 863179178 https://www.worldcat.org/oclc/863179178. Noiz kontsultatua: 2018-11-03 . 24. or.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Mari