Aretxabaleta

Artikulu hau Gipuzkoako udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus Aretxabaleta (argipena).

Aretxabaleta
Gipuzkoa
Aretxabaletako aireko ikuspegia.
Izen ofiziala	Aretxabaleta
Estatua Erkidegoa Lurralde Historikoa Eskualdea	Espainia Euskal Autonomia Erkidegoa Gipuzkoa Debagoiena
Alkatea	Ana Isabel Bolinaga Uribarren (Bildu)
Herritarra	aretxabaletar, atxabaltar
Koordenatuak	43°2′10″N 2°30′16″W
Eremua	28,97 km2
Garaiera	225 m
Distantzia	80 km Donostiara
Posta kodea	20550
Biztanleria	6.725 bizt. (2011)
Dentsitatea	232,14 bizt./km²
Sorrera	1630
www.aretxabaleta.com http://www.aretxabaleta.com www.aretxabaleta.com

Aretxabaleta Gipuzkoako Debagoiena eskualdean dagoen udalerria da. 28.97 km²-ko azalera du eta 6.646 biztanle zituen 2008an.

Bertakoak aretxabaletarrak edo bertako hizkeran atxabaltarrak dira.

Aretxabaletako eliza

Geografia eta klima

Aretxabaleta Gipuzkoako hego-mendebaldean kokatzen da, Debagoiena bailararen barnean. Mugakideak Arrasate iparraldean, Eskoriatza mendebaldean, Aramaio iparmendebaldean, Oñati ekialdean eta Barrundia (Araba) hegoaldean ditu.

Herrigunea Deba ibaiak zeharkatzen duen bailara estuan kokatzen da, 235 metroko altueran. Ingurua oso menditsua da, mendi nagusia Kurtzebarri delarik, 1119 metroko garaierarekin. Ezagunena da bertan dagoen herritik ikus daitekeen gurutzeagatik, 500 metro hegoalderantz dagoen Elorretako Haitza, 1140 metrorekin, altuagoa baita. Hala ere, Aretxabaletako tokirik garaiena Elgeako mendilerroan dagoen Aumategigaña da, 1189 metroko garaierarekin. Udalerriko beste mendi esanguratsuen artean Murugain, Andarto eta Urkulu gainean dagoen Iruaitz aipa daitezke.

Gipuzkoan ohikoa den bezala, zuhaitzik ugarienak landatutako pinuak dira, geografia guztian ikus daitezkeenak. Zaraiako mendilerroaren magalean, Urkulu inguruan eta beste toki batzuetan pagadi zabalak ere ikus daitezke.

Aretxabaletaren ekialdean Urkuluko urtegia dago. 1979an eraikia, Debagoieneko eta Gipuzkoako beste herri batzuk urez hornitzen ditu. Urtegitik behera doan Urkulu erreka Oñatiko Zubillaga auzora jotzen du, beherago, San Prudentzion, Deba ibaiarekin batzeko. Urtegiak sortu duen inguru naturala oso erabilia da aisialdirako Debagoieneko herritarrengatik, eta bertako urak bizileku bilakatu dira hainbat hegazti espezieentzat.

Klimari dagokionez, epela eta hezea da. Urteko ur-jasa 1300 mm/m² ingurukoa da, eta batezbesteko tenperaturak 5 Â°C urtarrilean eta 17.5 Â°C uztailean dira. Neguan elurteak ohikoak dira mendian, eta herrigunean ere urtean bizpairu aldiz elurtzen du.

Historia

Herriaren lehenengo aipamenak X. mendekoak dira, Aretxabaleta eta bertako elizateak Leintz ibarraren barnean zeudenean, Eskoriatza, Arrasate eta Leintz Gatzagarekin batera. 1260. urtean Arrasatek bailara utzi zuen, eta 1331.ean Leintz Gatzagak jarraitu zion. Ordutik aurrera bailara 17 herrixkek osatzen zuten: Apotzaga, Aozaratza, Arkarazo, Aretxabaleta, Areantza, Bedoña, Bolibar, Eskoriatza, Galartza, Korueta, Gellao, Isurieta, Larriño, Marin, Mazmela, Mendiola eta Zarimutz. Elizate bakoitzak bere alkate eta kontzejua zeuzkan, eta guztiak parekoak ziren eskubide eta administrazioan. Bailara osoa ordezkatzen zuen Anaiarteko Alkatea ere bazegoen; kargu hau edozein aitonen-semek bete zezakeen.

1370. urtean Gaztelako Henrike II.a erregeak Leintz Beltran Velez Gebarakoa Oñatiko jaunaren esku utzi zuen. Gebaratarren menpekotasun egoeratik aldendu guran 1497. urtean garai hartako Leintzek Gipuzkoako Probintzian sartu zen. Geroago, 1556. urtean, Gebaratarrengandik askatu egin zen "Valle Real de Leniz" izena hartuz. Egoera honetan jarraitu zuten Leintzeko gune osoek (egungo Aretxabaleta eta Eskoriatza herrietako udalerriak osatzen duten herriguneek eta elizateek) 1630. urtera arte, Eskoriatza eta Aretxabaleta herrien arteko liskarrek Bailararen banaketa ekarri arte. Urte horretan Aretxabaletak "Valle Real de Aretxabaleta" izena hartu hartu zuen.

Auzoak

Gaur egun Aretxabaletako udalerria osatzen duten elizateak herrixkak ziren garai batean, 1630an Aretxabaletako Udalerriaren sorrerarekin batera barneratu zirelarik. Elizate hauek herriko erdigunea baino lehenagokoak dira. Denborarekin, bertako biztanleria jaisten joan da, 1960ko hamarkadan auzoetan bizi ziren 969 bizilagunetik gaur egungo 354ra. Honako hauek dira Aretxabaletako udalerria osatzen duten auzoak:

• Aozaratza: 53 biztanle.
• Arkarazo: 47 biztanle.
• Areantza: 36 biztanle.
• Apotzaga-Etxebarri: 19 biztanle.
• Galartza: 55 biztanle.
• Goroeta: 28 biztanle.
• Isurieta: 12 biztanle.
• Larrino: 59 biztanle.
• Oro: 45 biztanle.

Administrazioa

Udalerri Hauteskundeak Aretxabaletan

Alderdi politikoa	2011		2007
	Botuak%	Zngtzk	Botuak%	Zngtzk
Bildu	44,01%	7	-	-
Aralar	22,86%	3	25,26%	4
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ-PNV)	18,32%	2	21,47%	3
Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra (PSE-EE)	7,62%	1	17,04%	2
Ezker Batua-Berdeak	2,24%	0	6,86%	1
Eusko Alkartasuna (EA)	-	-	22,57%	3

Demografia

Biztanleriaren bilakaera

1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2009
1.929	1.879	1.942	2.308	2.502	2.757	3.500	5.328	6.007	6.147	6.184	6.689

Aretxabaletar ospetsuak

• Aita Seberiano Aiastui (1914-2007), "apaiz ibiltaria".
• Jesus Atxa (1920-2007), euskaltzaina eta Bizkaiko eta Nafarroako ikastolen sortzailea.
• Karmele Igartua (1959 - 2010), idazle eta poeta.
• Andoni Zubizarreta (1961 - ), futbolari ohia.
• Jon Sarasua (1966 - ), bertsolaria eta idazlea.
• Felix Iñurrategi (1967 - 2000), alpinista.
• David Errasti (1965 - ), aktorea.
• Andoni Urzelai (1967 - ), idazlea.
• Alberto Iñurrategi (1968 - ), alpinista.
• Igor Arenaza (1974 - ), futbolari ohia.
• Mikel Etxabe (1978 - ), futbolari ohia.
• Jose Javier Barkero (1979 - ), futbolaria.
• Kepa Errasti (1981 - ), aktorea.

Festa eta ospakizunak

• Jai patronalak: Abuztuaren 14, 15, 16 eta 17a, Andramaixak.
• Urtarrilaren 19an Kanuto Deunaren Jaia.
• Inauterietako igandea.
• Maiatzaren hirugarren asteburuan Euskara Eguna eta Otala Zelai Eguna.
• Irailaren 29aren aurreko larunbatean San Migelak.
• Auzoetako jaiak:
  • Otsailaren 3a, Apotzaga-Etxebarrin San Blas eguna.
  • Ekainaren 24a, Aozaratzan San Juan jaiak.
  • Ekainaren 29a, Isurietan San Pedro.
  • Uztailaren 10a, Larriñon San Kristobal.
  • Uztailaren bigarren asteburua, Portasolgo jaiak.
  • Uztailaren 25a, Goroetan Santixau jaiak.
  • Irailaren 8a, Areantzan Agorreko andramaixak.
  • Azaroaren 12a, Arkarazon San Millan jaiak.
  • Abenduaren 13a, Galartzan Santa Luzia jaiak.

Kanpo loturak

• (Euskaraz) Aretxabaletako Udalaren webgunea
• (Euskaraz) Goiena.net atarian Aretxabaletako albisteak