Lezo

Lezo
Gipuzkoa
Lezo. Atzean, Jaizkibel mendia.
Izen ofiziala	Lezo
Estatua Erkidegoa Lurralde Historikoa Eskualdea	Espainia Euskal Autonomia Erkidegoa Gipuzkoa Oiartzualdea
Alkatea	Ainhoa Zabalo (Bildu)
Herritarra	lezoar
Koordenatuak	43°19′16″N 1°53′55″W
Eremua	12,94 km2
Garaiera	18 m
Distantzia	7,5 km Donostiara
Posta kodea	20100
Biztanleria	6.027 bizt. (2012)
Dentsitatea	465,77 bizt./km²
Sorrera	1202 udalerria 1833
http://www.lezo.net/

Lezo Gipuzkoako ipar-ekialdeko udalerria da. Oiartzualdeko eskualdean dago, Errenteriarekin, Pasaiarekin eta Oiartzunekin batera.

Geografia

Lezo Jaizkibel mendiaren eta Pasaiako badiaren artean kokaturik dago, Errenteria-Orereta eta Pasai Donibaneren arteko bidean. Gaintxurizketa gainean ere Lezoko auzune batzuk badira.

Udalerri mugakideak

• Iparraldean: Pasaia.
• Ekialdean: Hondarribia eta Irun.
• Hegoaldean: Oiartzun eta Errenteria.
• Mendebaldean: Pasaia eta Errenteria.

Historia

Antzinaroa

Lezok badian antzina zuen kokagune estrategikoak bide ematen digu hipotesi gisa seinalatzeko bere lurretan erromatarrek portu bat eduki zutela, gaur egun parrokia-eliza dagoen muinoaren babesean. Interesgarria da zenbait toponimo nabarmentzea, esaterako, "Port de Lazon" XIII. mendean eta "Portua" XVII. mendean, Zubitxoren inguruetan, gaur egun badiako uretatik lehorraldera urrun dauden guneetan.

Bestalde, inguruetako jatorrizko biztanleriak aldaketa handirik gabe segitu zuen bere artzain erako ekonomiari lotua, urtaroen arabera Jaizkibelgo larreetatik barne aldeko mendietara lekuz aldatzen.

Erdi Aroa

Lezoko herrialdean finkaturiko populazio-gune baten lehen aztarrenak X. mendetik datozkigu, Oiartzun ibaiaren bailara Nafarroako erregeren menpean zegoeneko garaietatik alegia. Historiako momentu hura, oro har, segurtasun faltak markatu zuen, are gehiago gure kasuan, pirata normandiarren harrapaketa-erasoak medio. Halere, XIII. mendean jadanik, Gipuzkoa Gaztelako Erresumak hartuz gero, Done Jakue Bidearen itsasaldeko pausalekuetariko bat bilakatutako hirigune txiki bat izaki, eta itsas lanetan gero eta gehiago saiatzen zen populazioa zuela, Lezoren lurralde-esparrua zedarriturik geratu zen.

Aro modernoa

Gurutze Santuaren basilikaren barnealdea.

XVI. mendean eta XVII.aren zati batean, nolabait ere oparotasun garaia, itsasoari lotutako jarduerek egundoko garapena izan zuten Lezon nekazaritzaren aldean. Horretan eragin handia izan zuen Pasaiako portuaren garrantzi estrategikoak, eta halaber, merkantzien karga eta deskargari dagokienez bertakoek eduki zituzten itsas pribilegioek.

Alabaina, XVII. mendeko krisiaz gero, ekonomia nekazaritzara itzuliz joan zen poliki-poliki, harik eta XVIII. mendearen bukaerarako Lezoko ekonomian garrantzirik zeukan itsas lanbide bakarra itsas bazterreko arrantza izan arte. Laborantza, aitzitik, aberasturik suertatu zen, neurri batean teknika berriak erabiltzeagatik eta kanpotik ekarritako laboreak sartu zirelako, esate baterako artoa eta patata.

Herria

Lezoko hirigunea garai hartan Gurutze Santuaren plazara biltzen ziren antzinako Kale Nagusiak eta San Joan kaleak, parrokia- elizatik hurbileko zenbait etxek (esaterako, Jauregia eta Lezoandia etxea) eta Bizkaia auzoak osatzen zuten. Etxeetan ugariak ziren baratzeak eta dolareak. Alabaina, bertako jendearen enpleguak gehienbat itsas bazterreko arrantza, balearen eta bakailaoaren arrantza, Andaluziarekin eta Amerikarekin merkataritza, itsasohointza, Erregeren Armada eta ontzigintza izan ziren. Interesgarria da nabarmentzea 1641 eta 1750. urteen artean parrokiako zenduen liburuan erregistraturikoen %18 baino gehiago itsasoan edota Euskal Herritik kanpo hil zela.

Nekazaritza arloan, eskualdean, baserria izan zen produkzioaren oinarrizko gunea. Horrelako jarduera nagusiak lan hauetara biltzen ziren: gari, arto eta barazkien laborantza, sagardogintza, eta behi, ardi eta zerrien hazkuntza.

Era berean, Lezok Pasaiako portuan duen kokaguneak bi ontziraleku eta ontziola batzuk edukitzeko bide eman zuen. Ontziraleku nagusiak, Lezoko kaikoak, Kale Nagusitik eta San Joan kaletik bidexka ugari zituen; arrantzontzi txiki eta txalupentzako babeslekua izan zen. Bestea, Portua izeneko ontziralekua, Bekoerrotako itsasadarrean kokatua pasaiarien ontziak abiatzen ziren tokia zen Herrera edo badiako edozein puntutara joateko.

Port de la Borda izenez ere ezagunak ziren Lezoko Erregeren Ontziolak. XVIII. mendetik aurrera Bordalaborda izena hartu zuten. Port de la Bordako itsasadarrean kokaturik zeuden, Bizkaia auzoan, eta bertan Lezoko arotz eta itsas-arotz ugari aritu zen lanean. Espainiar Inperioko garrantzitsuenetakoak izan ziren. 1597an hasi ziren eraikuntza lanak Antonio Urkiola jenerala, superintendentea, eta Onofre Isasti gaztea hornidura arduraduna zirela. Ontziolen alboan soka lantegi handi bat eta Maria Magdalenari eskainiriko ermita ere bazeuden.

Lezo Unibertsitate izenarekin, 1203tik XIX. mendearen lehen herenera arte, Hondarribiaren jurisdikziopean egon zen, XIX. mendean lortu zuen herri izaera bere udaletxe eta guzti. Lehen ere bitan saiatua zen izaera hori lortzen, 1615ean Hazienda Kontseiluaren aurrean eta 1754an Gaztelako Kontseiluaren aurrean, beti Irun eta Pasai Donibanerekin loturik egon baitzen.

Aro garaikidea

Lezoko Udaletxeko goialdean dagoen armarria.

XVIII. mende amaieratik 1876 arte Lezok, probintzia osoak bezala, gerrate eta eskasia aro luzea bizitu zuen, XIX. mendea bukatu baino lehenago, ordea, industrializazioa, eta ondorioz, modernizazioa hasi ziren. XX. mendean zehar industria garapenak hazkunde demografiko handia eragin du.

Independentziako gudaren ondotik baxurako arrantzak Lezoko ekonomian berebiziko garrantzia izaten jarraitu zuen, nahiz eta 1816 eta 1817ko hondoratzeetan bi txalupa galdu eta 16 arrantzale hil. Industriak eragin izugarria izan zuen gerora eta baxurako arrantza desegin zuen. Era berean, nekazaritzaren nagusitasunarekin ere bukatu zuen.

Lezoren industria garapenaren hasiera XIX. mendekoa da. Hala, 1857an Errenteriako "Sociedad de Tejidos de Lino"ren menpeko 8 ehundegi bakarrik baldin zeuden, bakoitzak lagun bati lan ematen ziola, eta mende bukaerarako zenbait lantegi zabaldu ziren. 1901ean hiru ziren: "La ocasión" teila eta adreilu fabrika, 34 langilerekin; "Sociedad Anónima Española de Productos Tárticos", 30 langilerekin; eta "Ustekabekoa" tapiz eta ehun fabrika, 6 langilerekin. Gainera, lezoar askok Errenteriako lantegietan egiten zuen lan.

1923 baino lehenago, lantegi berriak zabaldu ziren, "Unión Alcoholera Española" legami fabrika, "Unión Comercial akers" galleta fabrika, "Guittet y Cía. berniz eta sekante fabrika, "Fabrica Española de Papeles Químicos, S.L." eta "Castellanos y Cía." upel fabrika.

1950az geroztik, Francoren diktadura garaian, industrializazioa arrunt azkartu zen, immigrazio uhin handia eragin zuena. Horrek ekarri zuen hiritartzearen ondorioz, etxe asko egin ziren, karrika eta auzo berri ugari sortu eta baserri asko galdu ziren.

Demografia

Biztanleriaren bilakaera

1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2008	2009
1.247	1.237	1.415	2.034	2.207	2.419	3.325	4.055	5.405	5.281	5.834	5.986	6.017

Ereserkia

Tomas Garbizuk idatzi zuen Lezoko Herria:
Itsaso gainetik
Jaizkibel mendia. (Bis)
Mendi gibelean
Jaizkibel oinetan
Lezoko herria.
Hemen biltzen dira
euskaldun jendea, (Bis)
antzinetik baita
guztiz ezaguna
Gurutze Ahalduna.
Ezker eskubi
zelai baserri,
ondorengoen oinarri,
ohitura zaharrak,
agurgarriak,
herriko seme gizon argiak.(Bis)
Gora, gora Lezo
hain izen haundiko, (Bis)
gure aurrekoen
sorleku garbia
Euskaldun Herria. (Bis)

Politika

Alkateen zerrenda

2011	Aihnoa Zabalo (Bildu)
2007	Haritz Salaberria (EAE)
2003	Kepa Garbizu(EAJ-PNV)
1999	Aitor Sarasola (Euskal Herritarrok)
1995	Mikel Arrizabalaga (HB)
1991	(EAJ-PNV)
1987	Mikel Arrizabalaga (HB)
1983	Arantza Zeberio (EAJ-PNV)
1979	Patri Urkizu (independentea)

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, Bildu koalizioko Ainhoa Zabalo hautatu zuten alkate.

2011ko udal hauteskundeak

Lezoko udalbatza 2011-2015
Alderdia	Zinegotziak	Boto kopurua	%
Bildu	9	1.443	%57,74
EAJ	3	478	%19,13
PSE-EE(PSOE)	1	260	%10,40
PP	-	123	%4,92
Aralar	-	120	%4,80
EB-B	-	75	%3,00

2007ko udal hauteskundeak

2007ko maiatzaren 25ean udal hauteskundeak izan ziren herrian. Egun hartan, 2.852 hauteslek hartu zuten parte, hautes erroldaren % 57,93k. Alderdien botoak honela banatu ziren:

Lezoko udalbatza 2007-2011
Alderdia	Zinegotziak	Boto kopurua	%
EAE-ANV	8	1.434	50,82
EAJ	3	607	21,51
PSE-EE	1	346	12,26
EB-Aralar	1	187	6,63
Zuriak		42	1,47
Baliogabeak		30	1,05
Abstentzioa		2.071	42,07

Jaiak

Trapujale

• Inauteriak Trapujalerekin
• Abuztuaren 16an San Rokeak, Gaintxurizketako jaiak.
• Irailaren 14an Santa Kruzak.
• Iraileko lehen astean, Altamira auzoko jaiak.
• Maiatzaren bukaeran, Mendekosteak.

Euskara

Sakontzeko, irakurri: Iparraldeko goi nafarrera

Sakontzeko, irakurri: Beterriko gipuzkera

Lezoko euskara, XIX. mendean, iparraldeko goi nafarrera zen, Irungo aldaerakoa zehazki esanda. Halaxe sailkatu zuen orduko hartan Luis Luziano Bonapartek, eta geroztiko euskalariak bat etorri dira. Hala ere, XX. mendearen bukaeratik, beterriko gipuzkera da Lezoko euskara, Koldo Zuazok eta beste hainbat euskalarik egindako dialektologia azterketetan agertu denez.

Lezoar ospetsuak

• Jaimes de Zamora XVI. mendea, pilotu nagusia, exploratzailea eta tratadista
• Juanot de Villaviciosa Mayor XVI. mendea, almirantea eta infanteriako kapitaina
• Lope Martinez de Isasti (1565 - 1626), historialaria.
• Francisco de Gainza (1658 - 1739), apaiza.
• Juan Jose Sarasola "Lexo"(1867 - 1952), bertsolaria.
• Elias Salaberria (1883 - 1952), margolaria.
• Antonio Pildain (1890 - 1973), elizgizona, Kanaria uharteetako gotzaina.
• Jon Garbizu "Zubigar" (1894 - 1930), olerkaria
• Tomas Garbizu (1901 - 1989), musikaria.
• Polentzi Gezala (1919 - 2008), Txistularia.
• Santiago Zabala, "Lexo"(1942-2012), bertsolaria
• Luis Goya (1951 - 2006) euskal zinema ekoizle eta zuzendaria.
• Patri Urkizu (1946- ), idazlea.
• Urtzi Urkizu (1975-), idazlea.
• Patxi Intxaurrandieta (1953-), musikari eta irakaslea.

Kanpo loturak

• (Euskaraz) Lezoko Udalaren webgunea
• (Euskaraz) Eustat estadistika-datuak
• (Euskaraz) Lezoko albistegia "Oarsoaldeko Hitza"n
• (Euskaraz) Oiartzun ibaia