Zumaia

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Zumaia

 Gipuzkoa
Zumaia udalerriaren ikuspegi orokorra.
Zumaia udalerriaren ikuspegi orokorra.
Zumaiako bandera

Zumaiako armarria

Izen ofiziala Zumaia
Estatua
Erkidegoa
Lurralde Historikoa
Eskualdea
Espainia
Euskal Autonomia Erkidegoa
Gipuzkoa
Urola Kosta
Alkatea Iñaki Agirrezabalaga Alkorta
(Bildu)
Herritarra zumaiar
Koordenatuak 43°17′N 2°15′W / 43.283°N 2.250°W / 43.283; -2.250Koordenatuak: 43°17′N 2°15′W / 43.283°N 2.250°W / 43.283; -2.250

Gipuzkoa - Zumaia.svg

Eremua 11,28 km2
Garaiera 15 m
Distantzia 30 km Donostiara
Posta kodea 20750
Biztanleria 9.495 bizt. (2013)
Dentsitatea 841,76 bizt./km²
Sorrera 1347 uztailaren 4
http://www.zumaia.net

Zumaia Gipuzkoako ipar-mendebaldeko udalerri euskaldun bat da, Urola Kosta eskualdean eta itsasertzean kokatua. 2011n 9.461 biztanle zituen.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zumaia euskal toponimoaren jatorria Zume hitza da, oparotasuna adierazten duen atziz­kiaz osatua. Izan ere, Urola ibaia eta Narrondo ibai‑bokaleetako lur zingiratsua zumez eta ihiz josita dago.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iparraldean Bizkaiko golkoarekin egiten du muga, hegoaldean aldiz, Aizarnazabal eta Zestoarekin. Ekialdean Getariako Askizu auzoa dugu, non mendixka batetik Zumaiaren sarrera eta Getaria ikusten diren. Mendebaldean, Itziar auzoa eta Debarekin egiten dugu topo.

Inguru naturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urola ibaia udalerri honetan itsasoratzen da, eta kostaldean Itzurun hondartza aipatzekoa da. Baina herriaren ikur natural nagusia Zumaiako flyscha edo kostaldeko egitura geologiko berezi eta ikusgarria da, mundu osoan bakarrenetarikoa dena. Algorri interpretazio zentroaren bidez bisita daiteke.

Zumaia udalerriaren ikuspegia Kostaldeko Done Jakue Bidetik ikusita. 2014ko irailaren 21a.

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanle gehienak herriaren erdigunean bizi dira, nahiz eta kanpo aldean bizigune gehiago egon. Kanpo aldean direnetatik, Artadi eta Oikia auzoak nabarmentzen dira biztanleriari dagokionez. Artadi mendixka batean dago, eta hango San Migel elizatik Zumaiaren ikuspegi ona goza dezakegu. Leku beretik eginda, baina oraingoan hegoalderantz, Oikia auzoa dago, San Bartolome eliza eta Kondekua etxea nabarmen dituena; hirugarren auzo bat ere badago Donostiatik Bilborako errepidean (N-634), Narrondo.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sorrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzinako herria Santa Maria elizaren ingurua hedatzen zen, hainbat idazle eta historialarien arabera bertan antzinako eliza hura zegoen lekuan San Pedro eliza eraiki zen, aldiz, beste batzuentzat, jatorrizko herrigunea Arritokietako Andre Maria elizaren inguruan hedatu zen. Antso IV.a Gaztelakoak biztanleak hobeto defendatzearren herria Santa Mariaren inguruan bildu zuen, 1292ko martxoaren 1ean herriaren jabetza Orreagako kolegiatari doaintzan eman ziolarik[1].

Udalerriaren sorrera eta foru ematea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1347ko uztailaren 4ean Alfontso XI.a Gaztelakoak Valladolid hirian Donostiako Foruaren bidez Seaz herriko herritar eta nekazariei (Aizarnazabalgo lurraldean) Villagrana de Zumaya izeneko udalerria populatzeko pribilegioa eman zien, alkatea, prebostea, epaileak, ezkribauak eta ofizialak izendatzeko gaitasuna ere eman zien, udalerriaren harresitzea baimendu eta bere lursailen jurisdikzio zibil eta kriminalaren jabe egin zituelarik. Era berean, Oikinatik Narrondora doazen lurralde eta mendien jabetza eman zien. Guzti hau ondorengo gaztelar erregeek ere berretsi zuten, tartean Pedro I.a (1373), Henrike II.a (1373), Joanes I.a (1379), Henrike III.a (1391), Joanes II.a, bai eta Errege Katolikoek ere, Joana I.a nahiz Henrike III.ak[2].

Herrigunea eta Urola ibaia. 2014ko irailaren 21a.

1845ean udalerria txikiagotu egin zen, Aizarnazabalek independentzia administratibo eta politikoa eskuratu zuenean. Urte askotan Gipuz­koako bigarren merkataritza‑portua izan zen Zumaia, Pasaiaren atzetik eta Donostiari aurrea hartuta.

XX. mendeko lehenengo hamarkadan Zumaiak seiehun kabotaje‑ontzien sartu‑irtena izaten zuen urtean, Arrona y Bedua fabrika ospetsuetan ekoiztutako 80.000 tona zementu natural garraiatzeko, Serapio Mujika artxibozain ospetsuak jakinarazitako datuen arabera. Halaber, Zumaiak itsasbazterreko arrantza‑ontzien eta tretzaontzien flota txiki bat bazuen. Bedua ontziolak, gerra‑belaontziak egiten zituenak eta azken urteetan arrantza‑ontziak ere bai, betiko ateak itxi zituen.

Oso sonatuak izan ziren itsasorako diesel motorrak egiten zituzten bi fabrikak: Carmelo Unanue eta Yeregui Hermanos, biak ere itzal handikoak. Yeregitarren aita izan zen Euskal Herriko kanpandorreetan oraindik ere orduak jotzen dituzten erloju gehienen sortzaile asmotsua. Haren sei seme‑alabek Zumaiako enpresa hori sortu zuten eta 1922an itsasorako diesel motorra ekoizten hasi ziren, Espainian lehenengoa. Errekuntzako motor autobulkatua deitu zioten, eta itsasoa eta arrantza ulertzeko moduan benetako iraultza eragin zuen.

Tradizioari eutsiz, Astilleros Balenciaga S.A. enpresak, ondo merezitako ospea duenak, tonaje handiko itsasontzi metalikoak egiten ditu. Orioko eta Getariako kasuetan aipatu bezala, portuaren sarbidean egindako hobekuntzak eta kirol‑portua ikustekoak dira.

Zumaian itsasgizon ospetsuak eta goraipatuak izan dira: Joan Lopez Arteaga, Arriola almirantea, Antonio Uriarte, Fernando Izeta eta haren seme Lope eta Peru, Joan Martinez Mendaro — Gibraltarko itsasartean, Zumaiaren izena zeraman itsasontzian, portugesen ontzidiaren aurkako borrokan garaipena lortu zuena— eta abar, baina haiekin batera txalupa‑patroi ausart baten bizimodu pairakorra eta haren heriotza heroikoa aipatzekoak dira: Jose Maria Zubia, Aita Mari, da gizon hori. 1866ko urtarrilaren 9an berriz ere bizia arriskatu zuen Donostiako itsasertzean, beste batzuena salbatzeko. Itsasoan ito zen, haren adorea goraipatzen zuten milaka ikusleren aurrean. Horregatik Donostiarrek monumentua eraiki zuten Jose Maria Zubiaren omenez, eta Zumaiarrek haren soina jarri zuten.

Zumaiar asko joan ziren itsaso ekaiz­tsura, eta han geratu ziren, heroi ezezagun bezala... baina bestelakorik ere bada: Pedro Uriarteren berpizkunde‑partida harrigarria ageri da parrokiako liburuetan: 1590eko otsailaren 15ean jakin zuten Pedro Uriarte marinela Indietatik etxerako bidean hil zela, eta urte horretako maiatzaren 5ean bizirik itzuli zen.

Herria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Altuago dagoen eremuko kale estuetan, Idaz­kariaren kalean hain zuzen, Juan Olazabal zumaiarrak — Filipe IV.a Espainiakoaren idaz­kariak— eraikitako etxe dotorea, armarri ederrak dituena. 1652an Joan Olazabalek Zumaian haurrentzako eskola sortu zuen.

Kaleetan pixka bat ibiliz gero, Ubillos dorrearekin topo egingo dugu. Gaur egun eskola da. Leiho bikiak ditu, leiho‑gurutze eta guzti, eta Gaztelako estiloko barne‑patioa du. Herriaren goialdean, ingurua mendean hartuta, Andra Mari Arritokieta ermita, Zumaiaren zaindaria, eta Ospitale zaharraren eraikina, gaitz kutsagarriak zituzten gaixoentzako egina. Ospitalean hartutako gaixorik ospetsuena San Frantzisko Borja izan zen.

Zumaia udalerriko irudi panoramikoa. 2008ko irailaren 4a.
Zumaia udalerriko irudi panoramikoa. 2008ko irailaren 4a.

Portura jaitsiko gara, Julio Beobide eskultore zumaiarraren tailer‑estudioa bisitatzera: Kresala etxean dago, itsasargiaren pasealeku atseginean. Ikusgai daude zirriborroak, tailak, bustoak, apunteak, eta bukatu gabeko Kristoa, gubiaz kolpeka lantzen ari zena, Errenteriako Kaputxinoen elizan jartzeko.

Itzurundik abiatzen den bidetik, San Telmo ermitara igoko gara, Itzurun hondartza flysch ikusgarriak itsasoan sartzen diren gainean baitago. Itsasturien San Telmo kofradia 1610erako antolatuta zegoen, eta ermita du egoitza. Itzurun hondartzako geruza bertikalak hirugarren arokoak dira, mundu osoan erreferentziatzat hartuak. Gainera, Euskal Herriko itsasertz guztian ez dago hondartzarik, hainbeste iodo duenik.

Herrigunetik pixka bat aldenduta daude Santiago ermita, Ignacio Zuloagaren lursaila eta museoa (N‑634 errepidearen ondoan) eta Santiago hondartza jendetsua. Jakin badakigu oso antzinakoa dela ermita. Bisitarien atentzioa erakartzen du Beobidek tailatutako Kristoak, besoak zut dituenak, baita Kintin Torreren Mater Dolorosa hunkigarriak ere. Ermitari atxikita, Zuloagaren arte‑museoa eta estudioa (biak batera), hainbat lan ikusteko aukera ematen duena: Plazido Zuloagak —margolariaren aitak— egindako damaskinatuak; Goyaren, Zurbaranen, El Grecoren eta Riberaren irudiak eta olioak, etxe‑jabeak erosiak; eta hainbat arte‑tratatu, Zuloagaren artelanen erreprodukzioak eta haiei buruz­ko iruz­kinak dituztenak.

Zumaia udalerriko irudi panoramikoa.
Zumaia udalerriko irudi panoramikoa.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleriaren bilakaera
1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2009
2.370 2.709 2.997 3.142 3.222 3.551 4.444 6.341 7.840 8.162 8.527 9.285

Administrazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zumaiako bokalaren ikuspegia.

2011n, Bildu koalizio abertzaleak Iñaki Agirrezabalaga Alkortari eman zion alkatetza. Aurreko legealdian EArekin egon zen alkate karguan.

Udalerri Hauteskundeak Zumaian
Alderdi politikoa 2011 2007
Botuak% Zngtzk Botuak% Zngtzk
Bildu 43,19% 6 - -
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ/PNV) 31,07% 5 26,15% 4
Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra (PSE-EE-PSOE) 10,75% 1 13,59% 2
Aralar 7,03% 1 - -
Hamaikabat (H1!) 3,25% 0 - -
Eusko Abertzale Ekintza (EAE-ANV) - - 17,23% 2
Eusko Alkartasuna (EA) - - 23,98% 3
Ezker Batua-Berdeak/Aralar - - 13,98% 2

Elkarteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aita Mari Arraun Elkartea, Zumaiako Futbol Taldea, Itxas-Gain Piraguaketa taldea eta Pulpo Eskubaloi taldea dira herriko kirol elkarte nabarmenak. Gainera, euskara taldeak argitaratutako "Baleike" aldizkaria aipagarria da, azken urteotan "Urola Kostako Hitza" egunkariarekin elkarlanean dabilena.

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Urolaldeko hizkera»

Zumaian mintzatzen den euskararen euskalkia gipuzkera da, azpieuskalkia berriz Urolaldeko hizkera. Baleike euskara hutsean hilabetero argitaratzen den herri aldizkaria da.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Telmo ermita eta kostaldea.

Eraikinak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Museoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Leku interesgarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Industria (mekanikoa, arrain kontserbak, altzarigintza, ontzigintza, oilasko-hazkuntza) eta turismoa dira jarduera nagusiak. Hainbat mendez merkataritza harremanak izan ditu Ingalaterrarekin, Flandriarekin eta Bretainiarekin.

Zumaian ezarrita dauden enpresa nagusiak hauek dira:

  • Artadi Alimentación SA (Okin): ogi ore izoztuak.
  • Astilleros Balenciaga SA: 100 metro luze izatera iritsi daitezkeen ontziak eraiki eta konpontzen dituen ontziola.
  • Avícola de Oiquina SA: oilo hiltegia. AN enpresa taldearen barnean dago.
  • Conservas Ortiz SA: eskabetxeko arrain kontserbak ekoizten ditu. Enpresa honek dituen 4 lantegietako bat da.
  • Egurko kooperatiba elkartea (Egurko-Ortza): zura lantzeko makina tresnak.
  • Galvanizados Olaizola SA: estaldura galbanizatuak.
  • GKN Driveline SA: automobilgintza enpresa multinazionala. Ardatzetarako osagaiak ekoizten ditu. Zumaian bere lantegietako bat eta espainiar filiala ditu.
  • Guascor Power SA: Guascor taldeko filiala, era berean Dresser-Rand multinazionalaren jabetzakoa da. Diesel eta gas motorrak ekoizten ditu.
  • Lagun-Artea Industriak SM: makina tresnak.
  • Korta SA: boladun lanabesak.
  • Mendiaraiz SM: laser bidezko ebaketa.
  • Xey Corporación Empresarial SM: sukalde eta bainugelako altzarien ekoizlea.

Jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zumaiako herriko jaiak San Pedro egunean ospatzen dituzte (ekainaren 29a). Irailaren 8an Andra Mari Arritokietaren eguna ospatzen dute; bederatziurrenean eta bez­peran Truebak ondutako Salbea abestean jende ugari biltzen da.

San Telmo egunean ere jai egiten dute: Paz­ko ondorengo bigarren astelehenean ospatzen dute, ermitara prozesioa eginez, San Telmoren irudia hartuta, eta hotsandiko elizkizuna egiten dute.

Ibilaldiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artadira ibilaldia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «San Migel Artadi»

Zuloaga lursailetik ehun metrora abiatzen da herri‑bide bat, artadi batean ordu laurdena ibili ostean San Migel Artadi baserri‑auzora eramango gaituena. Eliza modernoa du, eta bista apartak.

Beduara eta Oikiara ibilaldia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Bedua» eta «Oikia»

Zumaiako portuan txalupa motorduna hartzea iradokitzen dugu, Urola ibaiaren itsasadarraren meandroetan gora egin eta Beduako lonjako ontziralekuan ainguratzeko.

Kilometro batera Oikia auzoa dago, eta bidean, ez­kerrean, etxe bikaina dago itsasadarraren ertzean: Kondekua. Karratua da, oso handia, eta euskal barrokoaren estilo soila du. Portada nagusia balea baten masailezurraz sendotua dago. Oikiako San Bartolome elizak altxor ederra du: erretaula polikromatua, Andres Araozek 1560an zizelkatua. Korupeko Kristo gotikoa ere ederki egina dago, lantza bat bezain zuzena. Elizatik gertu dago Goiburu Txortengua baserria, armarria eta garai bateko bikaintasunaren aztarnak bistan dituela.

Zumaiar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zumaiaren ikuspegi orokorra.

Iruditegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Zumaia. Historia, herria. Auñamendi entziklopedia. Euskomedia.org (Gaztelaniaz)
  2. Zumaia. Udalerriaren sorrera eta foru ematea. Auñamendi entziklopedia. Euskomedia.org (Gaztelaniaz)

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Zumaia Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Gipuzkoa