Zornotza

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Zornotza

 Bizkaia
Zornotzako erdigunea.
Zornotzako erdigunea.
Zornotzako bandera

Zornotzako armarria

Izen ofiziala Amorebieta-Etxano
Estatua
Erkidegoa
Herrialdea
Eskualdea
Espainia
Euskal Autonomia Erkidegoa
Bizkaia
Durangaldea
Alkatea David Latxaga Ugartemendia (EAJ)
Herritarra zornotzar
Koordenatuak 43°13′9″N 2°44′3″W / 43.21917°N 2.73417°W / 43.21917; -2.73417Koordenatuak: 43°13′9″N 2°44′3″W / 43.21917°N 2.73417°W / 43.21917; -2.73417

Bizkaia municipalities Amorebieta.PNG

Eremua 58,46 km2
Garaiera 77[1] m
Distantzia 16,5 km Bilbora
Posta kodea 48340
Biztanleria 18.305 bizt. (2013)
Dentsitatea 313,12 bizt./km²
http://www.amorebieta-etxano.net/

Zornotza (Euskaltzaindiak onartutako izena) edo Amorebieta-Etxano (izen ofiziala) Bizkaiko erdialdean kokatuta dagoen udalerria da, Durangaldea, Arratia, Nerbioi ibarra eta Busturialdea eskualdeen artean.

Mugakideak hauek ditu: Iparraldean, Morga, Muxika eta Gorozika auzoa (bertakoa); hegoaldean Iurreta eta Dima; ekialdean Ibarruri auzoa (Muxika) eta Durango eta mendebaldean Larrabetzu, Galdakao eta Lemoa.

Gaur egungo udalerria 1951ko urtarrilaren 26an eratu zen, Zornotza eta Etxano udalerriak batu ondoren.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskaraz, Zornotza (edo Zorrontza) erabiltzen da, eta gaztelaniaz Amorebieta. 1979ko irailean, bietako bat ofizialtzat hartu behar zela eta, udalak Amorebieta hautatu zuen, eta horrela, udalerriaren izen ofiziala Amorebieta-Echano bihurtu zen. Gerora, euskal ortografia errespetatuz, Amorebieta-Etxano bihurtu zen, 1997ko ekainean.

Euskaltzaindiak, berriz, Zornotza hautatu du herriaren euskarazko izentzat argudio historikoetan oinarrituta[2][3]. Herriaren jatorria den Zornotzako merindadearen sasoian, XII. mendetik aurrera, bi elizate zeuden Ibaizabal ibaiaren bi aldeetan, bata bestetik oso hurbil, Amorebietakoa egun eliza nagusia dagoen lekuan eta Etxanokoa handik metro batzuetara. Biak ala biak, eta gainerako etxeak, Zornotza deitutako ingurunean zeuden. Horretan oinarrituta, Euskaltzaindiak logikotzat hartu zuen udalerriari Zornotza deitzea. Hala ere, frankismoa amaitu ondoren, udalak ez zuen Euskaltzaindiaren iradokizuna aintzat hartu eta egun duen izena eman zion udalerriari.

Udalerriaren izen ofiziala Amorebieta-Etxano izan arren, ez da ahaztu behar herritarrek euskaraz hitz egitean Zornotza erabiltzen dutela herriari deitzeko.

Geografia fisikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mugak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zornotzako udalerria Bizkaiaren erdigunean dago eta itxura luzatua du, ipar-mendebaldetik hego-ekialdera. Ipar-ekialdean Muxikarekin egiten du muga, hego-ekialdean Iurreta eta Durangorekin, hegoaldean Dimarekin, hego-mendebaldean Lemoarekin, mendebaldean Galdakaorekin eta ipar-mendebaldean Larrabetzurekin.

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Amorebieta. Zornotzako elizaldea da buru, udaletxea eta biztanle gehienak (%86) han daude.

Udalerrian barrena sakabanaturik dauden auzoak hauek dira:

Inguru naturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ibaizabal ibaiak udalerria zeharkatzen du eta ondoko mendiak inguratzen ditu: Betzuenburu (792 m), Kañometa (760 m), Gorritxueta (757 m), Belatxikieta (662 m), Bizkargi (563 m), Urrimendi (425 m), Arrezuriaga (329 m) edo Torreburu (326 m).

Urkiolako Parke Naturala: 5.958,3 hektarea-ko zabalera dauka, eta Zornotza udalerria barne hartzen du.

Aramotzeko mendilerroak Dimako (Arratia) udalerritik banatzen du.

Zornotzaren hegoaldea, Euba ingurunea.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdi Aroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zornotzaren jatorria Zornotzako merindadean bilatu behar da. XII. mendean Zornotza leinukoek (Salcedo-Aialatarren ondorengoak) inguraldea populatu zuten, lekuari izena emanez. Izan ere, Pedro García de Salcedori eman zioten opari Navas de Tolosako guduan izan zuen parte-hartzearen esker onez. Sasoi hartan Nafarroako erresumaren eta Bizkaiko jaurerriaren arteko muga zegoen bertan, eta oraindik ere herriko gune bati Nafarroako zelaiak deitzen zaio. Pedro García de Salcedok zornotzarren leinua finkatu zuen ingurune hartan, Zornotzako merindadea sortuz.

Zornotzako dorretxea, XII. mendearen erdialdean eraikia, 1445. urtean "Castroko fraideak" deituriko gudari talde batek erre egin zuen. Talde militar horrek, Pedro de Avendaño jauntxoak ordainduta, su ematen zien inguruetako beste ahaide nagusien etxeei, Erdi Aroan Euskal Herrian egon ziren banderizoen gudetan. Dorretxe horretan, merioa edo Merindadeko epaile nagusia bizi zen eta haren lana epaiketa penalak eramatea izaten zen.

Sasoi haietan, Zornotzako elizatea Bizkaiko Jaurerriko aberatsenetakoa zen Iturrizaren hitzetan. (" ...mendi asko zituen ikatz eta etxe eraikuntzak egiteko; gaztiñadiak ta otatzak sua eta karea egiteko; abereentzako larreak, senda-belarrak,iturri eta zubi ugari,gehienak zurezkoak eta bat harrizkoa Bilbora doan Ibai urtsua zeharkatzeko; arrantza ugaria eta 149 baserri lur arlo handiekin"). Baserri hauen ekoizpena, Zubiaurren, astean hiru aldiz egiten zen azokan saltzen zen. Astepe inguruan kokatzen ziren olak eta burdindegiak ere oso ezagunak ziren. Bidegurutze baten egoteak eta lurralde aberatsak izateak bultzada ekonomiko handia eman zion Zornotzari garai haietan.

Erdi Aroan, haren inguruetan, Larrea, Alzaibar, Aretxaga, Belaustegi eta Nafarroa dorretxeak sortu ziren. Nafarroa dorrearen ondoan zegoen Nafarroako Erresuma eta Bizkaiaren arteko mugarria. Bizkaitarrek, akordioz, 1150eko urtarrilaren 28an kendu egin zuten. Larreako dorrea Nafarroako Iñigo erregeak eraiki zuen 877. urtean eta haren alferez nagusia zen Iñigo de Larari eman zion.

Zornotzako merindadeak Gernikako biltzar etxean 29. jarlekua zuen eta bi buruzagik ("fieles regidores") bere izenean jarduten zuten. Etxanoko elizateak 30. jarlekua izan zuen Gernikako Biltzar Nagusietan.

Aro modernoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1808ko urriaren 31n, Frantziako armadak, Villate jeneralaren agindupean, Zornotzari eraso egin zion. Herriko defentsa Joachim Blake teniente jeneral irlandarrak eraman zuen soldadu ingelesekin eta, erasoaren ondorioz, 6.000 pertsona hil ziren (gehienak zibilak) eta Amorebieta eta Etxano aldeak suntsituta gelditu ziren. Soldadu ingelesek eta bizkaitarrek ez zuten galera handirik izan ihes egiteko aukera izan baitzuten. Borroka hura Napoleonen soldaduek irabazi zuten baina ez zuten lortu erresistentzia guztia apurtzea.


Merindadeak lau elizate barne hartzen zituen: Amorebieta, Etxano, Ibarruri eta Gorozika. Azken biak, herriaren iparraldean eta Ibaizabalen arroan egon ordez Oka ibaiaren arroan egonik, Muxikako auzo bihurtu ziren.

Espainiako gerra karlistetan Zornotzak zerikusi handia izan zuen. Belaustegigoitia etxean (gaur egun berriztatu eta hotel moduan erabilia "Konbenio kalean"), karlistek eta liberalek Zornotzako ituna sinatu zuten 1872an, Hirugarren Gerra Karlistari amaiera emateko asmoz.

1936ko Espainiako Gerra Zibila zela eta, Zornotza herria sute handi batek suntsitu zuen eta 1940. urtean gaur egun ezagutzen den herri berria eraiki zuten.

1950eko hamarkadan Zornotzak eta Etxanok bat egin zuten.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Industria (metalurgia, kimikoa, ehungintza, papergintza) da ekonomi jarduera nagusia; zerbitzuak ere garrantzitsuak dira, merkataritza-gunea baita. Nekazaritzak (barazkiak berotegietan) eta abeltzaintzak garrantzi gutxiago dute. Beharrean dabiltzan herritarren ia % 60ek bigarren sektorean dihardute eta %40 inguruk hirugarrenean.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amorebieta-Etxanok 17.969 biztanle zituen 2010ean. Hazkunde nabarmena eduki zuen 60-70eko hamarkadetan, industrializazio prozesuagatik biztanleria bikoiztu zuela (1960: 8.346 biztanle; 1978: 15.791 biztanle). Laurogeiko hamarkadan populazioak hazteari utzi zion, baina XXI. mendearen lehen hamarkadetan hazteari ekin zion berriro.

Biztanleriaren bilakaera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeen emaitzen ondorioz, David Latxaga hautatu zuten alkate berriro.

2011ko maiatzaren 22

Alderdia Zinegotziak Boto kopurua
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
8
3.910 (%41,71)
Bildu
7
3.282 (%35,01)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
2
1.059 (%11,30)
Alderdi Popularra (PP)
-
454 (%4,84)
Ezker Batua - Berdeak (EB-B)
-
389 (%4,15)
Aralar
-
280 (%2,99)
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean


Ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zornotzako eliza.

Andra Mari eliza nagusia, X. mendean, etxanotarrek eraiki zuten eta XVI. mendean berriztatu eta handitu. XVII. mendean, berriz, Arteagako etxeak izan zuen patronatoa eta elizaren hamarrenak hartu zituen.

Etxanon elizaz gain, beste bost baseliza zeuden: Santa Luzia, Larreako San Juan Bataiatzailea, San Bartolome, San Antolin eta Bizkargiko Santi Kurutz. Horrez gain, 1712. urtean, Juan de Larreak konbentu bat eraiki zuen.

1544. urtean, Ziortzako abatak Bernagoitiako Mikel Deunaren elizaren patronazgoa eman zion Martin Ruiz de Avendaño jauntxoari eta honek bere semea zen Prudencio de Avendaño eta Ganboari. 1599. urtean berriztatu zuten.

Larreako Juan Bataiatzaile Deunaren eliza, pizkundetar estilokoa, Juan de Larrea eta Henayok eraiki zuen 1697. urtean, eta haren osaba zen Juan de Larrea eta Larreak 1647an baseliza bat eraiki zuen toki berean. Eliza 1704. urtean kontsagratu zen eta 1713ko otsailaren 3an Karmeldarrei eman zieten konbentu bat sortzeko asmoz.

Baseliza horiez gain, baziren beste batzuk ere: Ofrendoko Joan Deuna, Larriñetako Pedro Deuna, Gumuzioko Juan Deuna, Pardoko Urbano Deuna, Dudeako Mikel Deuna,Ibarreko Lorentzo Deuna, Irazangoko Santikurutz, Elgezabaleko Antonio Deuna, Aranoko Martin Deuna, Bediagako Bizente Deuna, Bediagako Santikurutz, Austoako Santikurutz eta Saratsuko Pedro Deuna.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hirigunean kale-eskultura batzuk ditugu, haien artean garrantzia berezia duteneko bat Amorebietako Andra Mari Eliza dugu.

Hirigunetik kanpo ikustekoak dira: Bernagoitia, Boroa, Etxano, Larrea edo San Antonio.

Jauregibarria parkea eta interpretazio zentroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jauregibarria parkea hirigunetik hurbil dagoen parke zabala da, eta paseatzeko, kirola egiteko edota naturaz gozatzeko aukera ematen du. Urte bakoitzaren hasieran, nazioarteko atletismo-proba antolatzeko erabiltzen da. Proba horrek tradizio luzea du herrian. Aisialdirako parkea izateaz gain, natura hobeto ezagutzeko aukera ere ematen du, bereziki inguruko zuhaitz-espezieak . Parkeak ibilbide zabalak eskaintzen ditu, paseatzeko edo ariketa fisikoa egiteko. Erdiguneko urmaelaren inguruan ahateak daude, bai eta koartzaren bat ere.

Bideaurretik parkera sartzean, Jauregibarria baserria dago. Eraikin hori orain dela gutxi birgaitu dute eta interpretazio-zentro modura erabiltzen da.

Baselizen ibilbideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amorebieta-Etxanoko udalerriak, hiriguneko monumentuen ondareaz gain, baditu herriaren inguruan ere eraikinak, erlijiosoak zein zibilak. Eraikinok interes handikoak dira, inolako zalantza barik; baina zoritxarrez, zornotzar gehienek ez dute horien berri zehatza edo ez dituzte ezagutzen. Zornotza Ezagutu izeneko ekimenaren asmoa ondare hori lau ibilbide desberdinekin ezagutaraztea da. 17 baselizen katalogoan XV-XVI mendeetako baseliza talde bat aurki dezakegu, hau da, aldaketen garaiko baselizak, Etxanoko elizaren garaikoak gutxi gora-behera eta ezaugarri berak dituztenak: ez daude gangaz estalirik, aparailu eskasekoak dira baina puntu erdiko sarbidekoak edo puntudunak ditugu, estilo historikoen artean sailkatzen laguntzen digutenak. Aipatzekoak dira Dudeako San Migel, Boroako San Pedro -beste baselizen gainetik dauden kofradia administratzaileak dira- Elgezabalgo San Antonio, Arkotxa-Bediagako San Bixente, e.a. Horiez gain, gaur egun narriadura handia duen bat ere aipatu beharko litzateke: San Juan Ofrendorena; izan ere, Amorebieta-Etxanoko gainontzeko baselizetan beharrezko berrikuntza handia egin da azken urteotan auzolanei esker. Auzolan horiek auzoen elkarteak egin dituzte eta Amorebieta-Etxanoko Udalak diruz lagundu die materialak jarriz.

Gurtzarako egoitzako arkitekturaren barruan, Zubiaur eta horren inguruetatik kanpora, estiloko eraikinak ia ez direla egin ematen du - ezer gutxi gelditzen da XX.mendeko hedakuntzaren ondorioz galdu ziren armarridun etxeetatik edo hiriguneko jauregietatik-. Hala eta guztiz ere, Bernako dorrea eta Bernagoitiko dorretxea gorde diren eraikinik aipagarrienak ditugu.

Harritzekoa da, ostera, benetako kalitate historiko eta arkitektonikoko baserri ugari izatea. Euskal baserria, Amorebieta-Etxanoko iraganaren enborra eta denboran atzera egiteko modurik onena eskaintzen duen aztarna bizia, ez zen izan artista bakar baten inspirazioa edo aparteko lan bikaina. Hargin maisuek arkudun baserri handiak sortu zituzten, bost mendeko prozesu luze baten ondoren: ingurunera eta baliabide tekniko eta ekonomikoetara egokitu behar izan zuten, baita moda estetikoen joan-etorrietara ere.

XVI.mendeko baserri garrantzitsuak gorde dira. Ergoiengo Zabale Bekoa dugu adibiderik aipagarriena. Aldanako Aurtenengoa eta Boroako Etxebarri baserriak, azken hori zurezko armazoia duten baserrien azken eredua, XVII.mendera arte izan den bilakaeraren frogak dira.

Jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amorebietako Karmengo jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amorebietako herriko jaiak Karmengo jaiak dira.

Zornotzako jaiak uztailaren 15etik (Karmengo Andra Mariaren egunaren bezpera) uztailaren 27ra (Santanatxu eguna) ospatzen dira.

Argi dago oso jai luzeak direla, baina aipatutako egunek (Karmen eta Santanatxu egunek) tradizio handia daukate herrian eta, hori dela eta, oso zaila edo ezinezkoa da jaien iraupena aldatzea.

70. hamarkadaren herrialdean bihurtu ziren herriko jai. Izan ere, koadriletako kideek osatutako Jai Batzordea izan zen jaiei azken bultzada eman ziena, udala alde batera utzita.

Udal demokratikoak osatu zirenetik, Koadrilen Batzordea eta udala bera lankidetzan aritu dira, herriko jaiak antolatzeko.

Egiten diren jarduera guztien artean, danborrada (helduena zein umeena) eta koadrilen desfilea nabarmendu behar dira. Santanatxu eguna berezia da zornotzarrentzat, eta herriko biztanleek asko estimatzen dute.

Azken urteetan lehiaketa bat antolatu da, jaiak iragarriko dituen kartela aukeratzeko.

Etxanoko jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun Etxano auzoa legez ezagutzen dugunak 50eko hamarkadara arte bere udaletxea izan zuen.

Etxano beste auzo bat baino zerbait gehiago da. Esan bezala, bere udaletxea izan zuen, eta gaur egun Etxanon bizi direnek harreman berezia daukate auzoarekin. Harreman hori auzo-izaeraz harago doala esan daiteke. Hori dela eta, ahalegin berezia egiten dute Etxanori bere nortasunarekin bat datozen jaiak emateko.

Zornotzar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Zornotza Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Wikipedian atari bat dago honi buruz:
Euskal Herriko Wikiatlasa