Marie Curie

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Marie Curie
Marie Curie (Nobel-Chem).jpg
Bizitza
Izen osoa Marya Salomea Skłodowska
Jaiotza Varsovia1867ko azaroaren 7a
Herrialdea  Frantzia  (1895 -
 Polonia  (1918 -
Bizilekua Polonia
Frantzia
Talde etnikoa Poloniarra
Lehen hizkuntza poloniera
Heriotza Sancellemoz1934ko uztailaren 4a (66 urte)
Hobiratze lekua Parisko Panteoia
Clavel Cemetery
Heriotza modua berezko heriotza: Anemia aplasikoa
Familia
Aita Władysław Skłodowski
Ezkontidea(k) Pierre Curie  (1895eko uztailak 26 -  1906ko apirilak 19)
Seme-alabak
Anai-arrebak
Hezkuntza
Heziketa Parisko Zientzien Fakultatea
Q9383191
Parisko Unibertsitatea Master of Science : fisika
Parisko Unibertsitatea Zientzietako doktore : fisika
Sorbona
Parisko Unibertsitatea Master of Science : matematika
Flying University
Parisko Unibertsitatea 1894) Master of Science : matematika
Parisko Unibertsitatea
(1891 - 1893) Master of Science : fisika
Tesi zuzendaria Gabriel Lippmann
Doktorego ikaslea(k) André-Louis Debierne
Óscar Moreno
Marguerite Perey
Branca Edmée Marques
Hizkuntzak frantsesa
errusiera
poloniera
Jarduerak
Jarduerak fisikaria, kimikaria eta unibertsitateko irakaslea
Enplegatzailea(k) Parisko Unibertsitatea
Jasotako sariak
Nominazioak
Kidetza Alemaniako Natur Zientzien Leopoldina Akademia
San Petersburgoko Zientzien Akademia
Sobietar Batasuneko Zientzien Akademia
Suediako Zientzien Errege Akademia
Zientzien Errusiar Akademia
Académie Nationale de Médecine
Lwów Scientific Society
Arteen eta Zientzien Herbehereetako Errege Akademia
International Committee on Intellectual Cooperation
Amerikako Sozietate Filosofikoa
Royal Czech Society of Sciences
Commission on Isotopic Abundances and Atomic Weights
Sinesmenak eta ideologia
Erlijioa agnostizismoa
IMDb nm1792513
Marie Curie Skłodowska Signature Polish.svg

Maria Salomea Skłodowska-Curie (1867ko azaroaren 7a1934ko uztailaren 4a), Marie Curie izen-deiturez ezaguna, zientzialaria izan zen. Sortzez poloniarra, frantziar nazionalizatu zen. Erradiologia arloan aitzindaria izan zen, eta lehena izan zen bi arlo desberdinetan Nobel saria lortu zuena (Fisikan eta Kimikan). Gainera, Parisko Unibertsitatean lehenengo emakume irakaslea izan zen. Parisko eta Varsoviako Curie Institutuak eratu zituen.


Varsovian jaio zen, garai horretan Poloniako batzarra zena (errusiar erresumaren lurraldea). Ezkutuan ikasi zuen Varsoviako  “unibertsitate flotante”-an eta bere formazio zientifikoa hasi zuen hiri horretan. 1891. urtean (24 urterekin) bere arreba Bronislawa Duska jarraitu zuen Parisera, bertan bere ikasketak amaitu eta lan zientifiko bikainak burutu zituen. 1903ko Fisikako nobel saria bere senarra Pierre Curierekin eta Henri Becquerelekin konpartitu zuen. Urte batzuk geroago, 1911n, Kimikako Nobel saria irabazi zuen. Frantziako herritartasuna jaso eta bere aberria onartu arren, inoiz ez zuen bere Poloniako nortasuna galdu; bere alabei ama hizkuntza irakatsi zien eta Poloniara bisitak egitera eramaten zituen. Aurkitutako lehen elementu kimikoa Polonio deitu zuen, bere jaiotze-herrialdeari ohore eginez. Bere aurkikuntzek biltzen dute erreaktibitateari buruzko lehen ikasketak (berak asmatutako terminoa) , isotopo erradioaktiboak isolatzeko teknikak eta bi elementuren aurkikuntza -polonioa eta radioa-. Bera burua zelarik, isotopo erradiaktiboekin egindako neoplasien tratamenduei buruzko lehen ikerketak burutu ziren. Parisen eta Varsovian Curie institutua sortu zuen, gaur egun medikuntza ikerketen zentro garrantzitsuenen artean mantentzen dena. Lehen mundu gerran erabilpen militarrerako lehen zentro erradiologikoak sortu zituen. 1934an hil zen 66 urterekin, Sancellemoz erietxean, anemia aplasikoak jota. Anemia aplasikoa sortu zitzaion bere poltsikoetan gordetzen zituen saio-hodien erradiazioarengatik eta lehen mundu gerran sortutako  unitate mugikorren X izpiengatik

Haurtzaroa eta ikasketak polonian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1867ko azaroaren 7an jaio zen, Varsovian. Władysław Skłodowski eta Bronisława Boguska-ren bostgarren alaba zen. Władysław Skłodowski fisika eta matematika irakaslea zen eta Bronisława Boguska abeslaria, irakaslea eta pianista. Mariak 4 ahizpa izan zituen Zofia (1862-1876), Józef (1863-1937), Bronisława (1865-1939) eta  Helena (1866-1961). Bere gurasoek ez zuten diru askorik eta horregatik, Maria eta bere ahizpentzat zaila izan zen bizitza aurrera eramatea.


Hamar urte zituela, ama hil zitzaion, tuberkulosiaren ondorioz. Ondoren,  Maria J.Sikorska barnetegira joan zen, gero neskeentzako soinketaleku batera, eta bertan graduatu zen 1883ko ekainaren 12an urrezko domina lortuz. Ezin izan zen apuntatu goi mailako hezkuntzako erakunde erregularrera  emakumeentzat debekatuta zegoelako eta ondorioz, Bronislawa eta Maria unibertsitate klandestino batera sartu ziren, “unibertsitate flotante” deturikoa. Unibertsitate horrek, emakume ikasleak onartzen zituen. Bere ahizpa Bronislawa Parisen medikuntza ikasi ahal izateko Maria irakasle partikular bezala lan egiten hasi zen, bere ahizpari laguntza ekonomikoa emateko. Etorkizunean matematikoa izango zen ikasle batekin maitemindu egin zen, Kazimierz Zorawski. Berarekin ezkondu nahi zen, baina Kazimierz-en gurasoak ez zioten utzi, Maria pobrea zelako. Erlazio frustratu honek, eragin handia izan zuen haien bizitzetan.




1890an Bronislawa ahizpa zaharrena Parisera joan zen unibertsitateko titulu ofiziala lortzeko eta Maria gonbidatu zuen berarekin eta bere senarrarekin joateko. Mariak ezetz esan zuen ezin zuelako unibertsitateko matrikula ordaindu (urte eta erdi eman beharko zuen dirua lortzeko). Denbora tarte horretan, Maria irakurtzen eta bere kontuz ikasten jarraitu zuen. 1889an bere aitaren etxera bueltatu zen, Varsovian. Hor irakasle bezala eta unibertsitate flotantean ikasten jarraitu zuen. Bere formazio zientifiko praktikoa hasi zuen Industria eta Nekazaritza museoaren laborategi kimikoan. Laborategiko burua bere lehengusua zen Jozef Boguski.

Lehen urteak Frantzian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Marie Curie eta bere senarra laborategian lan egiten.

1891ko bukaeran Frantziara joan zen. Parisen Maria, bere ahizparekin bizitzen egon zen eta gero beste etxe batera aldatu zen, unibertsitatetik gertu zegoena. Fisika, kimika eta matematika ikasten jarraitu zuen Parisko unibertsitatean, bertan matrikulatu izan zen 1891ko amaieran. Bere katedratikoak Paul Appell, Henri Poincaré eta Gabriel Lippmann izan ziren, garai horretan garrantzitsuak ziren zientzialariak. Egunez ikasten zuen eta klaseak ematen zituen gauez, bizi ahal izateko dirua irabazteko. Hala ere, askotan gaixo jartzen zen gose handia pasatzen zuelako.  1893an, fisikan lizentziatu zen, bere ikasgelako onena izanik. Urte horretan, Lippman irakaslearen laborategi industrialean lanean hasi zen.  Bitartean Parisko unibertsitatean ikasten jarraitu zuen eta beste titulu bat jaso zuen 1894an.

Bere karrera zientifikoa hasi zuen 1894an altzairu desberdinen propietate magnetikoak aztertuz. Urte horretan, Pierre Curie senarra izan zuena, ezagutu zuen: Oso lagunak egin ziren laborategian  eta Pierre berarekin ezkontzea proposatu zion Mariari. Hasieran, Mariak ezetz esan zion, Poloniara bueltatzeko asmoa zuelako. Baina Pierrek berarekin Poloniara joango zela esan zion.

Bitartean,Maria Varsoviara bueltatu zen 1894ko udako oporrak pasatzera. Pierrek gutun bat idatzi zion, Parisen doktoradutza egitera animatuz. Maria animatzeko, Pierre magnetismoa ikertzen egon zela, 1895 doktoradoa jaso zuela eta ESPCI-ko irakaslea zela esan zion. Orduan, Maria Frantziara bueltatu zen eta Pierrekin ezkondu zen 1895ko ekaineko 26an Sceaux-en.

Aurkikuntzak eta Nobel sariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1895an X izpiak asmatu ziren eta 1896an, erradioaktibitate naturala aurkitu zen. Zientzialariaren doktore-tesia azken gai horretan zentratu zen.

Marie eta Pierre Curiek material erradioaktiboak ikertu zituzten, uranioa batez ere, pechblenda edo uraninita forman. Pechblendatik irten zen uranioa pechblenda bera baino erradioaktiboagoa zen. Bi zientzialariek pechblendak bere barnean uranioa baino erradioaktiboagoa zen beste elementu bat zuela suposatu zuten. Horretaz aparte, torioak erradioaktibitatea sortu ahal zuela aurkitu zuten. Urteetan zehar, pechblenda lantzen segitu zuten eta beste bi elementu isolatu zituzten: polonioa (1898) eta radioa.

Polonio eta radioa.

Aurkikuntza horien ondoren, Mariek gramo bat radio kloruro lortu zuen, pechblendako zortzi tona manipulatu ondoren. 1902an aurkikuntza berri hori erakutsi zuten eta une horretatik aurrera haien ospea areagotuz joan zen. Senar-emazteek radioa modu atseginean aurkeztu zioten jendeari, patenterik gabe. Jendeak eskertu zuen hala egin izana, izan ere, haien egoera ekonomikoa txarra zen eta radioa erakustean ez zuten dirurik jaso.

1903an Pierre Curiek, Henri Becquerelek eta Marie Curiek Fisikako Nobel saria jaso zuten elementu erradioaktiboekin egindako ikerketa zientifikoengatik. Marie lehen emakumea izan zen saria lortzen eta 15.000 dolar jaso zituen halaber. Hilabete batzuk geroago Pierre Curiek katedra bat lortu zuen Sorbonako unibertsitatean. Baina, 1906an Pierre hil zen eta Mariek haren lekua bete zuen Sorbonako unibertsitatean. Lehenengo emakume irakaslea izan zen unibertsitatea sortu zenetik 650 urtera.


1910ean radio gramo puru bat lortu ahal zela frogatu zuen. Hurrengo urtean, Kimikako Nobel saria jaso zuen, radioa eta polonioa aurkitu eta radioa bakartu izanagatik. Lehen bezala, ez zuen bakartzea patentatu, zientzialari guztiek azter zezaten. Marie Curie bi Nobel Sari lortu zuen lehen pertsona izan zen. Handik aurrera, elementu horrekin egin zuen lan bere izena zuen laborategi batean: Curie laborategian. [1]


Lehen Mundu Gerran, Curiek erradiografia mugikorraren erabilera proposatu zuen soldadu zaurituak tratatzeko.

Aurkikuntzen laburpena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Fisikako lizentziatura (1893), promozioko lehen ikaslea.
  • Lippmanekin ikerketa (Fisikako Nobel saria, 1908) 1893an. Magnetismoa ikertu.
  • Matematikako lizentziatura (1894) , promozioko bigarren ikaslea.
  • Marie eta Pierre Curie berresten dute Torioa erradiaktiboa dela.
  • 1898ko uztaila. Polonioaren aurkikuntza argitaratzen dute (84 zenbakia duen elementu kimikoa).
  • 1898ko abenduaren 26an radioaren aurkikuntza argitaratzen dute.
  • 1903. Fisikako Nobel saria.
  • 1904. Pierre eta Marie Matteuci domina jasotzen dute.
  • 1911. Kimikako Nobel saria. Polonio eta radioaren isolamendua eta karakterizazioagatik.
  • 1914. Radioko institutua sortzen da (gaur egun Curie institutua dena) medikuntza,fisika,biologia eta kimika ikertzeko.[2]

Heriotza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1934ko udaberrian Poloniara egindako bisitatik hilabete batzuetara, uztailaren 4an Marie Curie hil zen, Sancellemoz erietxean, Passy-tik hurbil. Bere heriotza anemia aplastika baten ondorio izan zen, seguraski hartu zuena material erradioaktiboarekin lan egiteagatik. Garai horretan ez ziren ezagutzen material horien efektu negatiboak eta ez ziren segurtasun neurriak hartzen. Adibidez, bere poltsikoetan gordetzen zituen isotopo erradioaktiboak zituzten saio-hodiak eta gero bere mahaian gordetzen zituen. Gainera, X izpiekin kontaktuan egon zen gerran zehar. Bere senarrarekin lurperatu zuten Sceauz-eko hilerrian. Hirurogei urte geroago 1995an bere gorpua Pariseko Panteoira trasladatu zuten: han lurperatu den lehen emakumea da.


Kutsadura erradioaktiboarengatik, Marie Curie-en 1890-ko dokumentuak ezin dira manipulatu oso arriskutsuak direlako. Bere lanak plomoz inguratuta dauden kutxetan gordetzen dira eta kontsultatu nahi duenak segurtasun arropa jarri behar du.

1935ean, Irène Joliot-Curie alaba nagusiak ere Kimikako Nobel saria jaso zuen, erradioaktibitate artifizialaren aurkikuntzarengatik. Bigarren alaba,Ève Denise Julie (1904-2007), pianista eta kazetaria zena, zientziara dedikatu ez zen alaba bakarra izan zen. Bere amaren biografia bat idatzi zuen eta herrialde askotan argitaratu zen; Frantzia, Ingalaterra, Espainia, Estatu Batuak,Italia eta beste herrialde batzuetan 1937-an.[3]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   , https://mujeresconciencia.com/2014/11/07/maria-curie-pionera-en-radiactividad/ .
  2.   , http://www.losavancesdelaquimica.com/blog/2013/11/recordando-a-marie-curie-1867-1934/ .
  3.   , https://es.wikipedia.org/wiki/Marie_Curie .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Marie Curie Aldatu lotura Wikidatan