Marie Curie
_(cropped).jpg)
Maria Salomea Skłodowska-Curie (1867ko azaroaren 7a – 1934ko uztailaren 4a), Marie Curie izen-deiturez ezaguna, zientzialaria izan zen. Sortzez poloniarra, frantziar nazionalizatu zen. Erradiologia arloan aitzindaria izan zen, eta lehena izan zen bi arlo desberdinetan Nobel saria lortu zuena (Fisikan eta Kimikan). Gainera, Parisko Unibertsitatean lehenengo emakume katedraduna[1] izan zen. Parisko eta Varsoviako Curie Institutuak eratu zituen.
Varsovian jaio zen, garai horretan Batzarreko Polonia zena (errusiar erresumaren lurraldea). Varsoviako Uniwersytet Latający ("Unibertsitate hegalaria") izenekoan klandestinoki aritu zen ikasten eta bertan ekin zion bere prestakuntza zientifikoari. 1891n, 24 urte zituela, Parisera joan zen Bronisława Dłuska ahizpa zaharrenaren atzetik. Han, ikasketak bukatzeaz gain, bere lan zientifiko bikainenak aurrera eraman zituen. 1903ko Fisikako Nobel saria bere senarra Pierre Curierekin eta Henri Becquerelekin partekatu zuen.
Urte batzuk geroago, 1911n, Kimikako Nobel saria jaso zuen bere jaiotze-herrialdeari ohore eginez polonio izendatu zuen elementu kimikoa aurkitzeagatik. Frantziako hiritartasuna jaso eta Frantzia aberritzat onartu arren, ez zuen inoiz poloniar nortasuna galdu: adibidez, alabei poloniera irakatsi eta Poloniara eramaten zituen maiz bisitan.
Handik urte gutxitara, 1911n, Marie Curiek Kimikako Nobel saria irabazi zuen. Frantziako herritartasuna jaso eta Frantzia aberritzat onartu arren, inoiz ez zuen bere Poloniako nortasuna galdu;[2] bere alabei ama hizkuntza irakatsi zien eta Poloniara bisitak egitera eramaten zituen.[3] Aurkitutako lehen elementu kimikoa polonio deitu zuen, bere jaiotze-herrialdeari ohore eginez. Bere aurkikuntzek biltzen dute erradioaktibitateari[4][5] buruzko lehen ikasketak (berak asmatutako terminoa), isotopo erradioaktiboak isolatzeko teknikak eta bi elementuren aurkikuntza —polonioa eta radioa—. Bera burua zelarik, isotopo erradioaktiboekin egindako neoplasien tratamenduei buruzko lehen ikerketak burutu ziren. Parisen eta Varsovian Curie institutua sortu zuen, gaur egun medikuntza ikerketen zentro garrantzitsuenen artean mantentzen dena. Lehen Mundu Gerran, erabilpen militarrerako lehen zentro erradiologiko mugikorrak sortu zituen.[6]
1934an hil zen 66 urterekin, Sancellemoz erietxean, anemia aplasikoak jota. Anemia aplasikoa sortu zitzaion, ziur aski, denbora luzean bere poltsikoetan gordetzen zituen saio-hodien erradiazioarengatik eta Lehen Mundu Gerran sortutako unitate mugikorren X izpiengatik.
Bizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Haurtzaroa eta ikasketak Polonian
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1867ko azaroaren 7an jaio zen, Varsovian. Władysław Skłodowski[7] eta Bronisława Boguska-ren bosgarren alaba zen. Władysław Skłodowski fisika eta matematika irakaslea zen eta Bronisława Boguska abeslaria, irakaslea eta pianista. Mariak hiru ahizpa eta neba bat izan zituen: Zofia (1862-1876), Józef (1863-1937), Bronisława (1865-1939) eta Helena (1866-1961).[8][9]
Aitaren aldetik eta amaren aldetik, familiak jabetza eta fortunak galdu zituzten Poloniako independentzia berreskuratzeko helburuaz abertzaleekin parte hartzeagatik (azkena 1863-1865eko urtarrileko altxamendua izan zen).[10] Horrek ondorengo belaunaldia kondenatu zuen, Maria eta bere neba-ahizpak, bizitza aurrera ateratzeko borroka zaila izatera.[10] Mariaren aitaren aldeko aitona, Józef Skłodowski, errespetatutako irakaslea izan zen Lublinen, eta bertan Bolesław Prus gazteari irakatsi zion,[11] Poloniako literaturan pertsonaia bihurtu zena.[12]
Władysław Skłodowski aitak matematikak eta fisika irakatsi zituen, Mariak landu zituen gaiak, eta gainera Varsoviako bi gymnasium edo institutuko mutilen zuzendaria izan zen. Errusiako agintariek laborategiko klaseak Poloniako ikastetxeetatik kendu ondoren, laborategiko ekipoen zati handi bat etxera eraman zuen, eta haurrei bere erabilera irakatsi zien.[9] Azkenean bere ikuskatzaile errusiarrek kanporatu egin zuten bere poloniar sentimenduengatik, eta soldata txikiagoko postu bat hartzera behartu zuten. Bestalde, familiak ere dirua galdu zuen inbertsio txar baten ondorioz, eta ondorioz beren diru sarrerak osatzeko, etxean mutil batzuei ostatu ematea erabaki zuten.[9] Mariaren amak Varsovian neskentzako barnetegi ospetsu bat kudeatzen zuen, baina bera jaio ondoren kargua utzi zuen.[9] 1878ko maiatzean tuberkulosiaz hil zen, Mariak hamar urte zituenean.[9] Hiru urte lehenago, Zofia ahizpa zaharrena barnetegian kutsatutako tifusaren ondorioz zendu zen. Mariaren aita ateoa zen, eta ama, berriz, katoliko elizkoia.[13] Amaren eta ahizparen heriotzen eraginez, Mariak katolizismoari uko egin eta agnostiko bilakatu zen.[14]
Hamar urte zituenean, J. Sikorskaren barnetegira joaten hasi zen; gero, nesken institutuan parte hartu zuen: hor, 1883ko ekainean, graduatu zen, urrezko dominaz. Kolapso baten ondoren,[9] ziurrenik depresio baten ondorioz,[7] hurrengo urtea baserri baten pasatu zuen aitaren senideekin, eta ondorengoa Varsovian aitarekin, bertan tutoretza batzuk eginez. Emakumeak ezin ziren goi mailako hezkuntzako instituzioetan matrikulatu: hori zela eta, bera eta ahizpa Bronisława Unibertsitate hegalaria klandestinoan hartu zuten parte.[7] Poloniako goi mailako ikaskuntzako erakunde abertzalea zen, emakumezko ikasleak onartzen zituena.[7][9]
Maria ahizpa Bronisławarekin akordio batera iritsi zen. Bronisława Parisen mediku ikasketak egiten zituen bitartean, berak laguntza ekonomikoa emango zion, eta ondorengo bi urteetan trukean alderantziz egingo zuten.[7][15] Horri lotuta, Mariak etxeko tutore kargua hartu zuen lehenik Varsoviako etxeko baten, eta gero bi urtez Szczukin bere aitaren senideak ziren Żorawskistarren etxean.[7][15] Azken familia horretan lanean zebilela, bertako seme Kazimierzekin, etorkizunean matematikari ospetsua, maitemindu zen. Gurasoek ez zuten onartu dirurik ez zuen senide batekin ezkontzea, eta Kazimierzek ezin izan zuen ezer egin horren aurka.[15] Biei harremana apurtu beharrak oso zoritxarrekoa egin zitzaien. Kazimierzek laster doktoregoa lortu zuen, eta karrera akademikoa matematikari gisa segitu zuen, Krakoviako Unibertsitateko katedradun eta errektore izatera heldu arte. Varsoviako Politeknikoan matematikako irakaslea zebilela, jadanik zahartuta, 1935ean Radio Institutuaren aurrean eraiki zuten Mariaren estatuaren aurrean eserita egoten zen, hari begira. [10][11]
1890. urte hasieran, Bronisława –hilabete batzuk lehenago Kazimierz Dłuski poloniar medikua eta aktibista sozial eta politikoarekin ezkondu zena– Mariari Parisera joateko gonbidapena egin zion.[7] Uko egin zion, ezin baitzuen unibertsitateko irakaskuntza ordaindu, izan ere, urtebete eta erdi beharko lituzke beharrezko dirua aurrezteko. Baina aitaren laguntza izaten zuen, berriro postu hobea lortu zuelako. Denbora guztian, bere buruari irakasten segitu zuen, liburuak irakurtzen, gutunak trukatzen eta tutoretzak bere kasa egiten.[9] Etxeko tutore lanetan segitu zuen 1891ko amaiera arte. Tutoretzak egin ondoren, Unibertsitate Hegalarian ikasten zuen, eta prestakuntza zientifiko praktikoa hasi zuen (1890-1891) Industria eta Nekazaritza Museoko laborategi kimikoan, Varsoviako Alde Zaharretik gertu.[7] Laborategia Józef Boguski bere lehengusuak zuzentzen zuen.[7][9][16]
Lehen urteak Parisen
[aldatu | aldatu iturburu kodea].jpg)
1891ren amaieran Polonia utzi eta Frantziarako bidea hartu zuen.[7] Parisen, Mariak (edo Mariek, Frantzian hala ezagutzea nahi baitzuen) bere ahizpa eta koinatuen etxean aurkitu zuen aterpea, atiko bat alokatu arte unibertsitatetik gertuago, Latin auzoan. Parisko Unibertsitatean fisika, kimika, eta matematika ikasketetan matrikulatu zen.[11][17] Bere baliabide apalekin iraun zuen bizirik, negu hotzetan zituen arropa guztiak aldean jantzita, epel mantentzeko. Ikasketetan hain gogor zentratu zen, non batzuetan jatea ere ahaztu egiten zitzaion.[17]
Skłodowskak egunean zehar ikasi zuen, eta iluntzetan klaseak ematen zituen, ozta-ozta bizitzeko lain irabaziz. 1893an fisikan lizentziatu zen, promozioko lehena izanik. Eta Gabriel Lippmann katedradunaren laborategi industrial baten hasi zen lanean. Bien bitartean, Pariseko Unibertsitatean ikasten jarraitu zuen, eta beka bati esker 1894an bigarren titulu bat lortzeko gai izan zen, matematikan lizentziatuz promozioko bigarrena geratuz.[7][17]
Parisen hasi zuen bere ibilbide zientifikoa, hainbat altzairuren propietate magnetikoen inguruko ikerketa batekin, Société d'encouragement pour l'industrie nationale ("Industria nazionalaren sustapenerako elkartea") deritzanak eskatuta. [17] Urte hartan Pierre Curie bere bizitzan sartu zen; natur zientziekiko biek zuten interesak elkartu zituen.[18] Pierre Curie Parisko Hiriko Fisika Industrialeko eta Kimikako Goi Mailako Institutuko irakaslea zen (École supérieure de physique et de chimie industrielles de la ville de Paris ESPCI).[7] Józef Wierusz-Kowalski fisiko poloniarrak aurkeztu zituen, bazekielako Marie laborategi espazio handiago baten bila zebilela. Wierusz-Kowalskik pentsatu zuen Pierre Curiek lortuko zuela horrelako zerbait.[17][7] Pierreren laborategia handiegia ez izan arren, Marieri lekua utzi ahal zion lanean has zedin.[17]
Bi-biek zientziarekiko zuten zaletasunak bultzatuta, elkarrengandik gero eta hurbilago zeuden, eta elkarrenganako sentimenduak sortzen hasi zitzaizkien.[7][17] Azkenean, Pierre Curiek ezkontzeko eskatu zion, baina hasiera batean Mariek ez zuen onartu, oraindik jaioterrira itzultzeko asmoa zuelako.[17] Curiek, ordea, berarekin Poloniara joateko prest zegoela adierazi zion, eginbeharra frantsesa irakastera murriztu izanik ere.[7]
Ce serait cependant une belle chose à laquelle je n'ose croire, que de passer la vie l'un près de l'autre, hypnotisés dans nos rêves : votre rêve patriotique, notre rêve humanitaire et notre rêve scientifique.
Hala ere, gauza ederra litzateke —ez naiz sinestera ausarten— bizitza elkarrengandik hurbil igarotzea, gure ametsetan liluratuta: zure amets abertzaleak, gure amets humanitarioak eta gure amets zientifikoak.
Pierre Curiek Maria Skłodowskari 1894ko abuztuaren 10ean bidalitako gutuna
Bien bitartean, 1894ko udako oporretan Skłodowska Varsoviara itzuli zen familia bisitatzera.[7][17] Polonian lan egiteko gai izango zelako ilusioarekin segitzen zuen, baina Krakoviako Unibertsitatean plaza bat ukatu egin zioten, emakumea zelako.[10] Pierre Curieren eskutitz batek konbentzitu zuen Parisera itzultzeko doktoretza egitera. Skłodowskaren animoekin, Pierrek magnetismoari buruzko ikerketak amaitu zituen eta 1895eko martxoan bere doktoretza jaso zuen. Titulu horrekin Eskolako katedradun izatera igo zen. Garai hartako txantxa batek zioen Skłodowska zela "Pierreren aurkikuntza handiena". [10]1895eko uztailaren 26an ezkondu ziren Sceauxen (Sena),[19] eta batek ere ez zuten nahi izan erlijio zerbitzurik. Mariek emaztegaien ohiko eztei-jantziaren ordez, jantzi urdin ilun bat eraman zuen, geroago laborategiko jantzi gisa balio zuena urte askotan. Bi zaletasun partekatu zituzten: bizikleta bidaia luzeak, eta atzerrira egindako bidaiak. Horiek, are gehiago gerturatu zituzten. Pierrerengan, Mariek maitasun berria, bikotekidea, eta konfiantzazko kolaboratzaile zientifikoa aurkitu zituen.[10]
Doktoretza tesia eta radioaren aurkikuntza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1895ean, Wilhelm Roentgenek X izpien bazeudela aurkitu zuen, nahiz eta oraindik ez zen ulertu haien ekoizpenaren mekanismoa.[20] 1896an, Henri Becquerelek aurkitu zuen uranio gatzek X izpien ahalmen barneratzaileen antza zuten izpiak igortzen zituztela.[20] Frogatu zuen erradiazio hori, fosforeszentzia ez bezala, kanpoko energia iturri baten mende ez zegoela, ematen zuela uraniotik berez sortzen zela baizik. Bi aurkikuntza garrantzitsu hauen eraginez, Mariek uranio izpiak aztertzea erabaki zuen, tesi baterako ikerketa-arlo posible gisa.[20][7]
Laginak ikertzeko teknika berritzailea erabili zuen. Hamabost urte lehenago, senarrak eta bere anaiak elektrometroaren bertsio bat garatu zuten, karga elektrikoa neurtzeko gailu sentikorra.[20] Senarraren elektrometroa erabiliz, aurkitu zuen uranio izpiek lagin baten inguruko airean elektrizitatea eramaten zutela. Teknika hori erabiliz, uranio konposatuen jarduera uranio kantitatearen arabera soilik zegoela konturatu zen. Bere hipotesia zen erradiazioa ez zela molekulen elkarrekintza batzuen emaitza izan, baizik eta atomotik bertatik etorri behar zela.[20] Hipotesi hori urrats garrantzitsua izan zen atomoak zatiezinak zirela suposatzeko.[20][11]
1897an, alaba Irène jaio zen. Familia mantentzeko, Marie École Normale Supérieuren hasi zen irakasten.[7] Curietarrek ez zuten laborategi prestaturik; eta ikerketa gehienak ESPCI ondoan zegoen egokitutako estalpe baten egin ziren.[7] Estalpea, aurretik medikuntza eskolako hilotzen disekzio gela izandakoa, eskas aireztatuta zegoen eta ez zegoen inpermeabilizatuta ere.[21] Bestalde, ez zekiten erradiazio esposizioak eragin kaltegarriak sortzen zituztenik, substantzia erradioaktiboekin babestu gabe lanean segitzen zutenean. ESPCIk ez zuen bere ikerkuntza diruz laguntzen, baina laguntzak jaso zituzten metalurgia eta meatzaritza konpainietatik, eta Gobernuko hainbat erakundetatik.[7][21][22]
Azterketa sistematikoak egiteko Meriek bi uranio mineral erabiltzen zituen, uraninita eta torbernita[21] Haren elektrometroak uraninita uranioa bera baino lau aldiz aktiboagoa zela erakutsi zuen, eta torbernita, bi aldiz aktiboagoa. Ondorioztatu zuen, lehenagoko uranio kantitatea jarduerarekin erlazionatzen bazen ere, bi mineral horiek uranioa baino aktiboagoak ziren beste substantzia kantitate txiki batzuk eduki behar zituztela.[21][23] Erradiazioa igortzen zuten substantzia osagarrien bilaketa sistematikoa egiten hasi zen, eta 1898an aurkitu zuen torio elementua ere erradioaktiboa zela.[20] Pierre Curiek gero eta jakin-min handiagoa zuen bere lanaz. 1898. urtearen erdialdera bere kristaletako lana uztea erabaki zuen, emaztearekin bat egiteko.[21][7]
Reidek idatzi zuenez, ikerketaren ideia Marierena izan zela, inork ez ziola lagundu formulatzen, eta senarraren iritzia kontuan hartu bazuen ere, argi zuen bere jabetzakoa zela. Geroago, bi aldiz azpimarratu zuen senarraren biografian, anbiguotasunik txikienik ere ez zegoela ziurtatzeko. Litekeena da bere ibilbidearen hasierako fase horretan konturatu zela... zientzialari askok zaila izango zutela sinestea, emakume bat gai izan zitekeela jatorrizko lan bateko arduraduna izatea.[24]
Oso jakituna zen bere aurkikuntzak berehala argitaratzearen garrantziaz, eta beraz bere lehentasuna finkatzea. Bi urte lehenago, Becquerelek bere aurkikuntza Académie des Sciencesen aurkeztu izan ez balu biharamunean, erradioaktibitatearen aurkikuntzaren kreditua (eta baita Nobel Saria ere), Silvanus Thompsonengana joango zatekeen. Mariek argitalpen bide azkar bera aukeratu zuen. Bere artikulua, lanaren laburpen sinple bat kontutan hartuta, 1898ko apirilaren 12an aurkeztu zuen bere izenean Académien Gabriel Lippmann irakasle ohiak.[25] Hala ere, Becquerelek Thompsoni aurrena hartu zion bezala, Marieri aurrena hartu zioten beste aurkikuntza kontatzeko, hots, torioaren izpiak uranioaren modu berean ematen direla; bi hilabete lehenago Gerhard Carl Schmidtek bere aurkikuntza argitaratu zuelako Berlinen.[25]
Marie Curiek 1898an Zientzien Akademiaren eskutik Gegner saria lortu zuen, 4.000 libera, metalen propietate magnetikoen gaineko lanagatik. Sari hori beste bi aldiz irabazi zuen, 1900ean eta ondoren, 1902an.
Garai hartan, fisikaren munduan inor ez zen ohartu Mariek bere artikuluko esaldi baten idatzi zuena, uraninita eta torbernitaren jarduerak uranioarenak baino handiagoak zirela deskribatuz: "Oso nabarmena da, eta badirudi mineral horiek uranioa baino aktiboagoa den elementuren bat izan ditzaketela." Geroago gogorarazi zuen "hipotesi hori ahalik eta azkarren egiaztatzeko nahia sutsua" sentitzen zuela.[25] 1898ko apirilean, Curietarrak era baikorrean pisatu zuten ehun gramoko pitbende lagin bat, eta mortero batekin lurreratu zuten. Garai hartan ez ziren ohartzen zer bilatzen zuten, horrelako kantitate minimo bat lortzeko mineralaren tona bat prozesatzeko premia egongo zelako.[25]
1898ko uztailean, Mariek eta bere senarrak artikulu batean iragarri zuten polonioa izeneko elementu baten existentzia. Poloniako jaioterriaren omenez izendatu zuten horrela, Errusia, Austria-Hungaria eta Alemania inperioen artean banatuta zegoena.[7] 1898ko abenduaren 26an, Curietarrek bigarren elementu baten existentzia iragarri zuten, radio izendatu zutena, latinezko radius ("izpi") hitzetik hartuta.[21] Ikerketan, erradioaktibitate hitza ere txanpondu zuten.[7][26]
Beren aurkikuntzak zalantzarik gabe frogatzeko, Curietarrak polonioa eta radioa forma puruan isolatu nahi zituzten.[21] Uraninita mineral konplexua da, eta osagaien bereizketa kimikoa lan neketsua zen. Polonioaren aurkikuntza nahiko erraza izan zen; kimikoki bismuto elementuaren antza du, eta polonioa da mineralen artean bismutoren antzeko substantzia bakarra.[21] Radioa, ordea, gogorragoa zen; kimikoki erlazionatuta dago barioarekin, eta uraninitak bi elementuak ditu. 1898. urterako Curietarrak radio arrasto batzuk lortu zituzten, baina oraindik ere ez ziren iristen barioarekin kutsatu gabeko kantitate nabarmenak izatera. [27]Lan gogorra egin zuten radioaren kristal gatza bereizteko kristalizazio diferentzialaren bidez. Tona bat uraninitatik, radio kloruroaren gramo baten hamarrena soilik banandu zuten 1902. urtean. Mariek radio metal purua isolatu zuen 1910ean. Baina inoiz ez zuen polonioa isolatzea lortu. Gainera, bere bizitza balioa 138 egunekoa bakarrik izaten da.[21]
1898 eta 1902 urteen artean, Curietarrek, elkarrekin edo bereizita, 32 artikulu zientifiko argitaratu zituzten, horien artean bat iragarriz radioaren eraginpean zeuden zelula gaixoak, tumore-zelulak, zelula osasuntsuak baino azkarrago suntsitzen zirela.[28]
1900ean, Marie Goi Mailako Eskola Normaleko lehen emakume irakaslea izan zen, eta bere senarra Parisko Unibertsitateko irakasle bilakatu zen.[29][30] 1902an Mariek Poloniara joan zen, aita hil zitzaionean.[7]
1903ko ekainean, Gabriel Lippmannek zuzendaritzapean Mariek doktoretza lortu zuen Parisko Unibertsitatean.[7][31] Hilabete horretan bikotea Londresko Royal Institutionera gonbidatu zuten erradioaktibitateari buruzko hitzaldi bat ematera. Marieri hitz egitea galarazi zioten, emakumea zelako, eta Pierrek bakarrik eman zuen hitzaldia.[32] Bien bitartean, industria berria garatzen hasi zen, radiumean oinarrituta.[29] Curietarrek ez zuten beren aurkikuntza patentatu, eta ia ez zuten aprobetxatu etekin gero eta handiagoak ematen zituzten negozio horiek.[33][32]
Bi Nobel Sariak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1903ko abenduan, Suediako Zientzien Errege Akademiak Pierre Curie, Marie Curie eta Henri Becquereli Fisikako Nobel Saria eman zien, "Henri Becquerel katedradunak aurkitutako erradiazio-fenomenoen inguruan egindako ikerketa bateratuekin egin dituzten aparteko zerbitzuak aintzat hartuta".[7] Hasieran, komitearen asmoa Pierre Curie eta Henri Becquerel soilik omentzea izan zen, baina batzordeko kide eta emakume zientzialarien defendatzaile zen Magnus Goesta Mittag-Leffler matematikari suediarrak, Pierreri egoeraz ohartarazi zion, eta kexatu ondoren, Marien izena hautagaitzara gehitu zuten.[33] Marie Curie Nobel Saria lortu zuen lehen emakumea izan zen.[7]
Mariek eta bere senarrak uko egin zioten Estokolmora joateari saria pertsonalki jasotzeko, lan gehiegi zutela esanda. Pierrek zeremonia publikoak ez zituen gustuko, eta gero eta gaixoago sentitzen zen.[32][33] Nobel saridunek hitzaldi bat eman behar zutenez, Curietarrek azkenean 1905ean bidaiatu zuten bertara.[33] Sariaren 15.000 dolarri esker, Curietarrek laborategiko lehen laguntzailea kontratatu zuten.[33] Nobel sariaren eraginez, Pierri Ginebrako Unibertsitateak eskaintza bat egin zion, eta hori ikusita, Parisko Unibertsitateak fisikako katedra eman zion, Curietarrek oraindik laborategi egokia izan ez arren.[7][30][29] Pierren eskaerei erantzunez, Pariseko Unibertsitateak laborategi berri bat hornitzea adostu zuen, baina ez zen prest egongo 1906. urtera arte.[33]
Bikotea ospetsu bilakatu zen, eta aurkikuntza horiek zaletasuna piztu zuten zientifiko zein publikoaren aetean. Loïe Fuller dantzariak ea radioarekin jantzi fosforeszente bat egiten lagundu diezaieken, eta ezetza eman zioten arrazoiak azalduz. Dantzaria beraien lagun bihurtuko zen, eta behin ikuskizun bat eskaini zien etxean, radioaren gaiari buruzko espektakulu berri bat estreinatu aurretik. 1903an, Mariek Davy Domina irabazi zuen,[34] hori lortzen lehen emakumea izanik. Eta hurrengo urtean Matteucci domina jaso zuen.
1904ko abenduan, Mariek bigarren alaba izan zuen, Ève.[33] Poloniar zaintzaile bat kontratatu zuen alabei hizkuntza irakasteko, eta tarteka Poloniara bidaltzen zituen edo beraiekin joaten zen.[3]
1906ko apirilaren 19an, Pierre hil egin zen errepideko istripu baten. Euria goian-behean ari zuela, Rue Dauphine zeharkatzean, zaldi-guedi batek jo, gurpilen azpira erori eta burezurra apurtu zitzaion.[35][36] Marie lur jota geratu zen senarraren heriotzarekin.[37] 1906ko maiatzean, Pariseko Unibertsitateko fisika departamentuak senarrarentzat sortutako aulkia Marieri eskaintzea erabaki zuen. Onartu egin zuen, mundu mailako laborategi bat sortzeko itxaropenarekin, bere senar Pierri omenaldia egiteko.[37][38] Parisko Unibertsitateko lehen emakume katedraduna izan zen, unibertsitatea sortu eta handik 650 urtera.[7]
Hala ere, Mariek laborategi berria sortzeko lana ez zen amaitu Parisko Unibertsitatearekin. Ondorengo urteetan, Pasteur Institutuak eta Parisko Unibertsitateak sortutako erradioaktibitate Radioa Institutuko (Gaur egun Curie Institutu bezala ezagutzen dena) laborategiaren buru izan zen.[38] Radioa Institutua sortzeko ekimena 1909an etorri zitzaion, Pasteur Institutuko zuzendari Pierre Paul Émile Rouxen eskutik. Desengainatuta zegoen Parisko Unibertsitateak ez ziolako Marieri laborategi egoki bat eraikitzen, eta Pasteur Institutura joatea proposatu zion.[35][39] Orduan bakarrik, Mariek aldentzeko mehatxuarekin amore eman zuen Parisko Unibertsitateak, eta azkenean Curie pabilioia Pariseko Unibertsitatearen eta Pasteur Institutuaren ekimen bateratua bilakatu zen.[39]
1910ean Mariek radioa isolatzea lortu zuen, eta nazioarteko estandar bat definitu zuen emisio erradioaktiboei buruzkoa, eta beraren eta Pierreren ohorez curie izena jarri zitzaion.[38] Hala ere, 1911n Frantziako Zientzien Akademiak huts egin zuen, boto bat[35] edo biatik,[40] Akademiako kidetzat hautatzeko. Aukeratua Édouard Branly izan zen, Guglielmo Marconi haririk gabeko telegrafoa garatzen lagundu zuen asmatzailea.[41] Mende erdi bat geroago, 1962an, Marien doktoregaia izandako Marguerite Perey izan zen lehen emakume hautatua Akademian.
Radioaren masa atomikoa zehazteko, Mariek masa ezaguna zuen radio kloruroa disolbatu zuen, eta ondoren, kloruro ioiak jaurti egin zituen zilar nitratoa gehituz. Zilarrezko kloruro jaurtiaren masa zehaztuz, klororen eta zilarraren masa atomikoak ezagunaz zirenez, hasierako radio kloruroan zegoen kloroaren masa ondorioztatu ahal izan zen, eta beraz, kenketa soil baten bidez zehaztu radioaren masa atomikoa.[10]
Marie Curie Frantzian lan egiten zuen zientzialari ospetsua izan arren, publikoaren jarrera xenofobiara jo zuen –Dreyfusen afera ekarri zuen arrazoi bera– eta Curie judutzat jo zutelako espekulazio faltsuak.[35][40] Frantziako Zientzien Akademiaren hauteskundeetan, eskuin muturreko prentsak atzerritarra eta ateista zela esan zuen.[40] Urte batzuetara, bere alabak Frantziako prentsaren hipokresia aipatu zuen, Curie atzerritar ezohiko gisa erretratatzeagatik Frantziako ohore baterako izendatu zutenean, baina frantses heroia bezala erretratatu zuten atzerriko ohoreak jaso zituenean, hala nola Nobel Sariak.[35]
1911. urtean, Marie Curiek emaztearengandik aldenduta zegoen gizon ezkondu batekin, Paul Langevin fisikaria Pierre Curien ikasle ohiarekin,[42] urte osoko amodio-historia bat izan zuela agerian geratu zen.[40] Prentsa eskandalu bat sortu zen, aurkari akademikoek ustiatu zutena. Marie, artean adinez 40 urteko hamarkadaren erdialdean, Langevin baino bost urte zaharragoa zen. Hau gaizki irudikatu zuten garaiko egunkarietan, judu atzerritar familia apurtzailea zela esanez.[43] Eskandalua lehertu zenean, Belgikako kongresu batea zen. Itzultitakoan, haserre zegoen jendetza aurkitu zuen etxe aurrealdean, eta aterpe bila Camille Marbo lagunaren etxera joa behar izan zuen alabekin.[40]
Bere lanek gero eta ospe gehiago zuten, nazioarteko maila gorenera iritsi arte, eta Suediako Zientzien Errege Akademiak, Langevin eskandaluak eragindako oposizioa gaindituz, bigarren aldiz saritu zuen, 1911ko Kimikako Nobel Saria emanaz.[44] Sari hau "kimikaren aurrerapenari eskainitako zerbitzuei esker, radioa eta polonioa elementuak aurkitzeagatik, radioa isolatzeagatik, eta elementu aipagarri honen izaera eta konposaketa aztertzeagatik izan zen."[45] Pertsona berak bi Nobel Sari irabazi edo partekatutako lehena izan zen, eta oraindik ere Linus Pauling eta bera dira bakarrak Nobel saria bi arlotan jasotakoak. Azpimarratu beharra dago aurrekoan bezala, ez zuela radioa isolatzea patentatu, zientzialari guztiek azter zezaten. Henryk Sienkiewicz eleberrigilea buru zuen Poloniako ikaskuntzako gizon ospetsuen ordezkaritza batek, Poloniara itzultzea eta bere jaioterrian ikertzen jarraitzea eskatu zion.[10] Curieren bigarren Nobel sariak Frantziako gobernua konbentzitzeko balio izan zion, 1914an eraikitako Radium Institutua laguntzeko, eta ikerketa kimika, fisika eta medikuntzara zabaltzeko.[39] 1911ko Nobel Saria onartu eta handik hilabete batera, depresioarekin eta giltzurruneko gaitz batekin ospitaleratu zuten. 1912an zehar bizitza publikoa saihestu zuen, baina Ingalaterran denbora eman zuen Hertha Ayrton bere lagun fisikariarekin. Abendu arte ez zen laborategira itzuli, hamalau hilabete inguruko atsedena hartu ondoren.[46]
1912an, Varsoviako Elkarte Zientifikoak hiri hartan laborategi berri baten zuzendaritza eskaini arren, uko egin zion, 1914ko abuztuan osatu zen Radium Institutuaren garapenean buru belarri sartuta zegoelako, eta Rue Pierre-Curie izeneko kale berri bat irekitzekotan zebiltzalako.[39][46] 1914an, halaber, Parisko Unibertsitateko Radium Institutuko Curie Laborategiko zuzendari izendatu zuten.[47] 1913an Polonia bisitatu zuen, eta Varsovian harrera ona izan arren, Errusiako agintariek baztertu egin zuten gehienbat. Institutu hasi berriaren garapena gerrak eten egin zuen, eta ikertzaile gehienak Frantziako Armadarako deituak izan zirenean, 1919 arte ez zion berriro ekin jarduerari.[39][46][48]
Lehen Mundu Gerra
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lehen Mundu Gerran, Curiek aitortu zuen zauritutako soldaduak hobekien artatzen zirela ebakuntza ahalik eta azkarren egiten bazitzaien.[49] Zirujauei laguntzeko, lehen lerroetatik gertu zentro erradiologikoen beharra ikusi zuen.[48] Erradiologia, anatomia eta automobilen mekanikaren azterketa azkar baten ondoren, X izpien ekipamendua, ibilgailu egokituak, sorgailu laguntzaileak eta erradiografia mugikorreko unitateak garatu zituen, “Curies txikiak” izenarekin ezagun bihurtu zirenak.[48] Gurutze Gorriaren Erradiologia Zerbitzuko zuzendari bilakatu zen, eta 1914ko amaieran Frantziako lehenengo erradiologia militarreko zentroa sortu zuen.[48] Hasieran mediku militar batek eta hamazazpi urteko alaba Irènek lagunduta, Curiek gerraren lehen urtean 20 ibilgailu erradiologiko mugikor eta beste 200 kanpainako unitate erradiologiko instalatzea lortu zuen.[39] Geroago, beste emakume laguntzaile batzuk trebatzen hasi zen.[50]1916an, gidabaimena atera zuen, eta aldian-aldian joaten zen Irenekin X izpiak egitera landa-ospitaletara.[51]
1915ean, Curiek "radioa ematen" zuten orratzak ekoitzi zituen, radioak emandako kolorerik gabeko gas erradioaktiboa, gero radon bezala identifikatua, kutsatutako ehuna esterilizatzeko erabili ahal izateko.[50] Radioa gordeta zuen bere gramo bakarretik hornitu zuen. Kalkulatzen da milioitik gora soldadu zauritu tratatu zirela bere X izpien unitateekin.[11] [39] Zeregin horrekin lanpetuta, oso ikerketa zientifiko gutxi burutu zituen garai hartan.[39] Frantziako gerraren ahaleginari egindako ekarpen humanitarioak gorabehera, Curiek ez zuen sekula horren aitorpen formalik jaso Frantziako gobernuaren eskutik.[48]
Halaber, gerra hasi eta berehala Urrezko Nobel Sarien dominak gerrarako donazio bezala eman nahian saiatu zen, baina Frantziako Banku Nazionalak uko egin zion. Gerrako bonoak erosi zituen, bere Nobel Saria erabiliz.[50] Eta esan zuen: “Daukadan urre apurra emango dut, eta horri gehituko dizkiot domina zientifikoak, niretzako guztiz alferrak direnak. Beste zerbait dago: nagikeriagatik, nire bigarren Nobel sariaren dirua Stockholmen utzi nuen, Suediako koroetan. Hori da daukagun zati nagusia. Hona ekarri nahiko nuke, eta gerra bonoetan inbertitu. Estatuak beharra du. Dena den, ez dut ilusiorik egiten, diru hori ziurrenik galduta egongo delako".[49]
Era berean, Poloniako kausari laguntzeko, Frantzian eratu ziren Poloniako batzordeetako kide ere izan zen.[52] Gerra ostean, gerratearen inguruko bere eskarmentua liburu batean laburbildu zituen, "Erradiologia Gerran" (1919).[50]
Gerraosteko urteak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1918ko azaroan, gerra amaitzean, Marie Curiek azkenean denbora zuen Radio Institutuko postuaren ardura hartzeko. Irène bere alaba laguntzaile lanetan aritu zen. Institutuak zailtasun ekonomikoak zituen, eta 1920ko hamarkadaren hasierara arte ez zen laguntza handirik sartu institutua garatzeko. Minbiziaren aurkako borrokarako radioaren propietate terapeutikoak aurkitu ondoren, radioak industrian gorakada izan zuen, eguneroko produktu askotan erabiliz, hala nola gaztetze-kremak, zigarroak, iratzargailuak, etab.
Radio Institutura ikasle eta fisikari ugarik jo zuten, batez ere atzerritarrak, eta horien artean emakume asko (Marguerite Perey Nobel sariduna bere laguntzailea izan zen), eta horrela emakumearen emantzipazioan laguntzen zuen Frantzian zein atzerrian.[53]
1920an, radioa aurkitu zutenetik 25. urteurrena zela eta, Frantziako Gobernuak diru-laguntza bat ezarri zion. Horrelako sari bat hartzen lehena Louis Pasteur izan zen (1822-1895).[39] 1921ean harrera arrakastatsua izan zuen Estatu Batuetan barrena joan zenean, radioa ikertzeko funtsak biltzeko. William Brown Meloney andreak, Curie elkarrizketatu ondoren, Marie Curie Radio Funtsa sortu zuen, eta dirua bildu zuen radioa erosteko, bere bidaia ezagutaraziz.[39][54]
1921ean, Warren G. Harding AEBetako presidenteak Etxe Zurian hartu zuen, Estatu Batuetan bildutako radio gramo bat aurkezteko, eta Lehen Damak goraipatu egin zuen adibide bezala, emakume profesional garailea izateaz gain emaztea ere izan zelako.[1][55] Bileraren aurretik, atzerrian zuen ospea gero eta handiagoa zela aitortuta eta jendaurrean janzteko Frantziar bereizgarri ofizialik ez zuelako, Frantziako gobernuak Ohorezko Legioa domina eman nahi izan zion, baina berak ez zuen onartu.[56] 1922an Frantziako Medikuntza Akademiako kide izendatu zuten.[39] Beste herrialde batzuetara ere bidaiatu zuen, jendaurrean agertuz eta Belgika, Brasil, Espainia eta Txekoslovakian hitzaldiak emanez.[57]
Curiek gidatuta, Institutuak beste lau Nobel Sari irabazi zituen, besteak beste, bere alaba Irène Joliot-Curie eta Frédéric Joliot-Curie suhiak.[58] Laborategia erradioaktibitate-ikerketako munduko lau nagusietako bat bihurtu zen, honakoak izanik besteak: Cavendish laborategia Ernest Rutherfordekin batera, Vienako Radio Ikerketa Institutua, Stefan Meyerekin; eta Kaiser Wilhelm Kimika Institutua Otto Hahn eta Lise Meitnerrekin.[58]
1922ko abuztuan Marie Curie Genevan sortu berria zen zen, Nazioarteko Lankidetza Intelektualaren Batzordeko kidea izan zen.[59][60] Batzordean 1934ra arte egon zen, eta koordinazio zientifikoan lagundu zuen beste ikerlari ospetsu batzuekin, hala nola Albert Einstein, Hendrik Lorentz eta Henri Bergson.[61] 1923an, bere senarraren biografia idatzi zuen, Pierre Curie izenekoa.[62] 1925ean Polonia bisitatu zuen, Varsoviako Radio Institutuaren oinarriak ezarri zituen zeremonia baten parte hartzeko.[39] Ameriketara egindako bigarren itzulian, 1929an, Varsoviako Radio Instituturako radioa lortu zuen. Institutua 1932an inauguratu zen, haren ahizpa Bronisława zuzendaria zela.[39][58] Lan horiek guztiek eta publizitatearen loturak lan zientifikoetatik urrundu egin zuten ondoeza eraginez, baina baliabideak lortzeko balio izan zioten.[55] 1930ean, Pisu Atomikoen Nazioarteko Batzordean aukeratu zuten, eta hil arte bere zerbitzura egon zen.[63] 1931n, Curiek Edinburgoko Unibertsitateko Terapeutikako Cameron saria jaso zuen.[64]
Bere nortasun poloniarrarekiko atxikimendua
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Ezkontzaren bidez Frantziara bertakotuta egon arren, Marie Skłodowska-Curiek (bi deiturak erabili zituen) ez zuen inoiz galdu bere sorterriko nortasuna. Poloniar nahiz errusiar hartzaileentzako gutunak izenpetzean, ezkondu aurreko deitura Skłodowska erabiltzen zuen. Hain zuzen ere, "Skłodowska-Curie" deitura erabiltzen da Polonian haren omenezko monumentu eta eraikin gehienetan. Aipatzekoa da, halaber, 1911ko Kimikako Nobel Sarian agertzen den deitura dela. Nolanahi ere, Marie Curie izen-deiturez izenpetzen zituen familiako eta lagunarteko gutunak eta, oro har, Madame Pierre Curie erabiltzen zuen argitalpen zientifikoetarako eta bestelako dokumentu ofizialetarako, garai hartako ohituraren arabera.
Era berean, alabei poloniera irakatsi zien, eta Poloniara eraman zituen hainbat aldiz. Elementu kimikoaren polonio izena ere Marie Skłodowska-Curiek aukeratu zuen, Poloniari egindako omenaldi moduan.[65]
Heriotza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Curie 1934 hasieran joan zen azken aldiz Poloniara.[10][66] Hilabete batzuk geroago, 1934ko uztailaren 4an, Passyko Sancellemozeko erietxean zendu zen, anemia aplasiko baten ondorioz. Uste da erradiazioaren esposizio luzeek kutsatuta zegoela.[67][68]
Erradiazio ionizatzailearen eragin kaltegarriak ez ziren ezagutzen horretan lana egin zuen garaian. Izan ere, segurtasun neurriak garatu gabe zeuden oraindik.[66] Adibidez, isotopo erradioaktiboak zituzten saio-hodiak poltsikoetan gordetzen zituen,[69] eta bere mahaiko tiradera baten gordetzen zituen, substantziak iluntasunean ematen zuen argi urria nabarituz.[70] Bestalde, Curie babes ekipamendurik gabe egon zen X izpiekin lanean erradiologo aritu zenean gerra garaian.[50] Erradiazioaren esposizioan hamarkadetan egoteak, gaixotasun kronikoak ekarri zizkion (kataratak eraginda ia itsutu arte), eta bere heriotza arte, ez zen inoiz konturatu erradiazioaren esposizioak zekarren osasun arriskuaz.[71]
Sceaux-eko hilerrian lurperatu zuten, Pierre senarrarekin batera.[39] Hirurogei urte geroago, 1995ean, izan zituzten lorpenen omenez, bien gorpuzkiak Pariseko Panteoira lekuz aldatu zuten. Lehen emakumea izan zen bere merezimenduengatik Panteoian sartzeko ohorea izan zuena.[59]
Kutsadura erradioaktiboen maila zela eta, 1890. hamarkadako dokumentuak aztertzeko arriskutsuegiak direla uste da, eta ezin dira manipulatu.[72] Bere sukaldaritza liburua ere oso erradioaktiboa da.[73] Dokumentu guztiak berunez forratutako kutxetan gordetzen dira, eta kontsultatu nahi dituztenek babes-jantziak behar dituzte.[73] Azken urtean, Erradioaktibitatea liburu batez lan egin zuen, eta hil ondoren 1935ean argitaratu zen.[66]
1935ean, Irène Joliot-Curie alaba nagusiak ere Kimikako Nobel saria jaso zuen, erradioaktibitate artifizialaren aurkikuntzarengatik. Bigarren alaba, Ève Denise Julie (1904-2007), pianista eta kazetaria izan zen. Bere amaren biografia bat idatzi zuen eta 1937an herrialde askotan argitaratu zen: Frantzia, Erresuma Batua, Espainia, Ameriketako Estatu Batuak, Italia eta beste batzuetan ere bai.
Ondarea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Eragin orokorra
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Tadeusz Estreicher historialariak, Polski słownik biograficzny-n ("Poloniar hiztegi biografikoa", 1938), ziurtatzen du Curieren lanen alderdi fisikoak eta sozialak nabarmen lagundu dutela XX. eta XXI. mendeetako munduaren garapenean.[7][74] Cornell Unibertsitateko L. Pearce Williams-ek honela dio: “Curietarren lanen emaitzak oihartzun handia izan zuen, eta garaia markatu. Radioaren erradioaktibitatea hain handia zen, ezin zela ezikusia izan. Bazirudien energia kontserbatzeko printzipioa gezurtatzen zuela, eta horren ondorioz fisikaren oinarriak berriro aztertzera behartu zuen. Maila esperimentalean, radioa aurkitzeak Ernest Rutherford bezalako ikerlariei erradioaktibitatearen-iturriak eskaini zizkien, atomoaren egitura esplora zezaten. Rutherfordek alfa erradiazioarekin izandako esperimentuen ondorioz, atomo nuklearra lehen aldiz postulatua zen. Medikuntzan, erradioaktibitateak minbiziari arrakastaz eraso egiteko bideak eskaintzen zituen.”[75]
Françoise Giroudek uste du Curietarren lanek fisikan eta kimikan finkatutako ideiak iraultzen lagundu bazuten, eragin berbera izan zutela gizartearen esparruan. Bere lorpen zientifikoetara iristeko, Mariek oztopoak gainditu behar izan zituen, bere jaioterrian zein adopzioko herrialdean, emakumea zelako. Bere bizitzaren eta ibilbidearen alderdi hori Françoise Girouden Marie Curie: A Life liburuan ageri da, eta Marie Curieren feminista aitzindariaren rola azpimarratzen du.[76] Polonian emakumeen eskubideen aldeko mugimenduak Marie Curieren lana goraipatu arren, Natalie Stegmann historialariak ziurtatu du ez zuela talde horiekin konpromisorik hartu edo beren helburuak babestu.[77]
Estreicherrek dioenez, haren zintzotasunagatik eta bizimodu apalagatik ezaguna zen.[78] 1893an beka txiki bat jaso ondoren, 1897an itzuli zuen, dirua irabazten hasi bezain laster. Lehen Nobel saritik diru asko lagunei, familiakoei, ikasleei eta ikerlariei eman zien.[79] Ezohiko erabaki batean, Curiek nahita ez zuen radioa isolatzeko prozesua patentatu, komunitate zientifikoak oztoporik gabeko ikerketak egin ahal izateko. Nahiago zuen diru-opariak eta sariak bera lanean zebilen erakunde zientifikoei eman, berak jaso baino.[80] Berak eta senarrak sarri egin zieten uko sariei eta dominei, Ohorezko Legioarekin gertatu zen bezala.[81] Albert Einsteinek adierazi zuenez, ziurrenik ospearengatik ustel ez zitekeen pertsona bakarra izan zen.[82]
Ohore zientifikoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Marie Curie Nobel Saria irabazi zuen lehen emakumea izan zen, bi Nobel Sari irabazi zituen lehen pertsona, bi arlotan irabazi zuen emakume bakarra, eta zientzia anitzetan irabazi zuen pertsona bakarra.[83] Jaso zituen sarien artean, honakoak aipa daitezke:
- 1893, Fisikako lizentziatura, promozioko lehen ikaslea.[84]
- 1894, Matematikako lizentziatura, promozioko bigarren ikaslea.[84]
- 1898, Marie eta Pierre Curiek berretsi zuten torioa (90 zenbakia duen elementu kimikoa) erradioaktiboa dela.[35]
- 1898, Polonioaren aurkikuntza argitaratu zuten (84 zenbakia duen elementu kimikoa).[35]
- 1898, Radioaren aurkikuntza argitaratu zuten (88 zenbakia duen elementu kimikoa).[35]
- 1903, Fisikako Nobel saria, Pierre senarrarekin eta Henri Becquerelekin partekatua.[35]
- 1903, Davy Medal, Pierre senarrarekin.[85]
- 1904, Matteuci domina Pierre senarrarekin.[85]
- 1907, Actonian Saria.[86]
- 1909, Elliott Cresson Domina.[86]
- 1911, Kimikako Nobel saria. Polonio eta radioaren isolamendua eta karakterizazioagatik.[87]
- 1914, Radioaren Institutua sortu zen (gaur egun Curie institutua dena), medikuntza, fisika, biologia eta kimika ikertzeko.[84]
- 1921, Franklin domina, American Philosophical Societyren eskutik.[88]
- Marie Curiek 1898an senarrarekin eta beren kolaboratzaile Gustave Bémontekin idatzi zuten artikulua radioaren eta polonioaren aurkikuntzaren berri ematen, Kimikaren Amerikar Elkarteak emandako saria jaso zuen Pariseko ESPCIen 2015ean.[89]
- 96. zenbaki atomikoko elementua curio izendatu zuten.[90] Hiru mineral erradioaktibok Curieren izena dute: kurita, sklodowskita eta kuprosklodowskita.[91]
Omenaldiak izenari
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zientzialari ospetsuenetako bat bezala, Marie Curie ikono bat bihurtu da mundu zientifikoan, mundu osoko omenaldiak jasoz, baita pop kulturaren esparruan ere.[92] New Scientistek egindako 2009ko galdeketa baten, "zientziako emakume inspiratzaileena" izan zela bozkatu zuten. Curiek botoen ehuneko 25,1 jaso zituen, ia bikoiztuz bigarren postuan zegoen Rosalind Franklin (ehuneko 14,2).[93][94]
Poloniak eta Frantziak 2011 Marie Curieren urtea izendatu zuten, eta Nazio Batuek Kimikaren Nazioarteko Urtea izango zela adierazi zuten.[95]Europar Batasuneko Marie Skłodowska-Curie Actions beka programa atzerriko herrialde batean lan egin nahi duten zientzialari gazteentzat da.[96]
1995ean, Pariseko Panteoian egindako bere merituengatik hilobiratu zuten lehen emakumea izan zen.[59] Curie (Ci sinboloa) erradioaktibitate unitate bat, bera eta Pierre senarraren omenez izendatzen da horrela (nahiz eta izenean adostu zuen batzordeak ez argi eta garbi utzi Pierre, Marie edo bien izenean izendatu zuten).[97]
Ohorezko gradu ugari jaso zituen mundu osoko unibertsitateetatik.[9] Polonian, ohorezko doktoregoak jaso zituen Lwów Politeknikan (1912),[98] Poznań Unibertsitatean (1922), Krakoviako Jagiellonian Unibertsitatean (1924), eta Varsoviako Politeknikoan (1926).[99] 1921ean, AEBetan Iota Sigma Pi emakume zientzialarien elkarteko kide egin zuten sari gisa.[100] 1924an Poloniako Kimika Elkartearen ohorezko kide bilakatu zen.
Mundu osoko leku ugarik dute bere izena. Hamburgon, Alemanian, 1936an eraiki zen Nazio guztietako X izpien eta radioen martirien monumentuan idatzita dago.[101] 2007an, Pariseko metro geltoki bat izendatu zuten Curietar biak omentzeko.[92] Poloniako ikerketa nuklearreko erreaktoreari Maria izena jarri zioten.[102] 7000 Curie asteroideak ere bere izena du.[91] KLM konpainiako McDonnell Douglas MD-11 hegazkina (erregistroa PH-KCC) haren omenez dago izendatua.[103]
Sklodowska ilargi kraterrak izen hori darama bere memorian. ESP. 2020ko urtarrilean Satellogi-ek, bereizmen handiko Lurraren behaketa irudiak eta analitikak egiten dituen enpresak, ÑuSat motako mikro-satelite bati Marie Curie izena jarri zioten bere omenez.[104]
Erakunde ugarik ere bere izena dute,[55] Curie bi institutuetatik hasita: Maria Skłodowska-Curie Onkologia Institutua, Varsovian, eta Institut Curie Parisen. Bera da 1944an sortutako Lublingo Maria Curie-Skłodowska Unibertsitatearen patroia, eta baita Pierre eta Marie dira Frantziako zientzia unibertsitate ospetsua den Curie Unibertsitatearena (Paris VI), Britainia Handian, gaixo terminalak zaintzeko Marie Curie Cancer Care antolatu zen.[105]
Omenaldiak irudiari
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Curieren irudia munduan zehar billeteetan, zigiluetan eta txanponetan ere agertu da. 1980ko hamarkada amaieran Poloniako 20.000 złotyko billetean agertu zen,[106] baita Frantzian 500 liberako azken billetean ere, euroak ordezkatu aurretik.[107] Curieren irudia beste hainbat herrialdetako zigiluetan ageri da, hala nola Mali, Togo, Zambia eta Gineako Errepublika.[108]
2011n, Marie Curieren bigarren Nobel sariaren mendeurrena zela eta, mural alegoriko bat margotu zen Varsoviako jaiotetxeko fatxadan.[10] Maria Skłodowska izeneko haurra irudikatu zuen, nagusitu zenean aurkitu zituen radioa eta polonioa irteten zirela eskuan zuen saio-hoditik. Halaber, 2011n Varsoviako Vistula ibaiaren gainean jaso zuten zubi berri bat haren omenez izendatu zuten.[109]
Marie Curie artean
[aldatu | aldatu iturburu kodea]"Madame Curie" ospatzen zuen instalazio artistikoak Jacobs Gallery-a bete zuen, San Diegoko Arte Garaikidearen Museoan.[110] Azaroaren 7an, Googlek bere jaiotzaren urteurrena ospatu zuen Google Doodle berezi batekin.[111] Abenduaren 10ean, New Yorkeko Zientzien Akademiak Marie Curieren bigarren Nobel Sariaren mendeurrena ospatu zuen Suediako Madeleine printzesa bertan zela.[112]
Bi museo daude Marie Curieri eskainita. 1967an Maria Skłodowska-Curie Museoa zabaldu zen Varsoviako "Hiri Berrian", ulica Fretako (Freta kalea) bere jaiotetxean.[10] Parisko bere laborategia Curie Museoa gisa gordetzen da, eta 1992tik irekita dago.[113]
Artelan ugarik bere antzekotasunera eginak daude. 1935ean, Michalina Mościcka Poloniako presidente Ignacy Mościckiren emazteak, Marie Curieren estatua bat inauguratu zuen Varsoviako Radium Institutuaren aurrean. 1944ko Bigarren Mundu Gerran, Varsoviako Altxamendua izan zenean alemaniar nazien okupazioaren aurka, monumentua fusilen tiroak hondatu zuten; gerra ostean zeuden bala-markak estatuan eta haren oinarrian bertan uztea erabaki zen.[10] 1955ean, Jozef Mazurrek Marieren beirazko panel bat sortu zuen, Maria Skłodowska-Curie Domina, Buffalo Unibertsitatearen Poloniako gelan dagoena.[114]
Marie Curie antzerkian eta zinean
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Marie Curie hainbat film biografikoren gaia izan da:
• Greer Garson eta Walter Pidgeon aktoreek osatutako Madame Curie filma 1943ko Oscar sarietarako izendatuta egon zen.[9]
• 1997an, Pierre eta Marie Curieri buruzko film frantses bat estreinatu zen, M. Schutzen esku-azpiak. Izenburu bereko antzezlan batetik moldatua izan zen. Filmean, Marie Curie Isabelle Huppertek antzeztu zuen.[115]
• Marie Curie: ezagutzaren kemena Europako filma, nazioarteko kolaborazioan sortua, eta 2016an estreinatu zen.[116]
• Radioactive ("Erradioaktiboa") filma estreinatu zen 2019an.[117]
Curie Lawrence Aronovitchen 2013ko Suposizio faltsuak antzezlanaren gaia da. Bertan, beste hiru emakume zientzialariren mamuak bere bizitzako gertakariak behatzen dituzte. Susia Marie Frontczakek ere erretratatu zuen Curie, bere Manya: Marie Curieren bizitzaren historia antzezlanean. Emakume bakarreko ikuskizuna zen, 2014an AEBetako 30 estatutan eta bederatzi herrialdetan antzeztu zena.[108]
2019ko azaroan, The Half Life of Marie Curie ("Marie Curieren bizitza erdia ") antzezlana estreinatu zen New Yorkeko Minetta Lane antzokian, Curierek matematikari-fisikari-asmatzaile Hertha Ayrton sufragistarekin izan zuen adiskidetasuna azaltzen zuena. Lauren Gundersonek idatzi zuen, Gaye Taylor Upchurchek zuzendu, eta Kate Mulgrew eta Francesca Faridany ziren antzezleak.[118]
Biografiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hainbat biografia eskaini zaizkio, horien artean, 1938an bere alabak Ève Curiek argitaratu zuen, Curie Anderea. 1987an Françoise Giroudek Marie Curie: bizitza bat idatzi zuen. 2005ean Barbara Goldsmith-ek Genio obsesiboa Marie Curieren barne-mundua idatzi zuen.[119] Eta 2011n Lauren Rednissek Erradioaktiboa: Marie eta Pierre Curie, amodioaren eta hautsaren ipuina argitaratu zuen.[120]
Argitalpenak (aukeraketa)
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Liburuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- 1910, Skłodowska-Curie, M. Traité de radioactivité. Bi ale (frantsesez). Paris: Gauthier-Villars. OCLC 2191426.
- 1921, Skłodowska-Curie, M. La radiologie et la guerre (frantsesez). Paris: Librairie Félix Alcan. OCLC 8783347.
- 1923, Skłodowska-Curie, M. Pierre Curie (frantsesez). París: Payot. OCLC 3022646.
- 1924, Skłodowska-Curie, M. «Recueil des conférences-rapports de documentation sur la physique : L’Isotopie et les éléments isotopes». Journal de Physique (frantsesez) IX (2) (Paris: Blanchard in Komm). pp. 382-412. OCLC 162650959.
- 1933, Skłodowska-Curie, M. Les rayons α, β, γ des corps radioactifs en relation avec la structure nucléaire (frantsesez). Paris: Hermann. OCLC 600589812.
- 1935 (Hil ostean), Joliot-Curie, I.; Joliot-Curie, J.F., Radioactivité (frantsesez). Paris: Hermann. OCLC 3623999.
- 1954 (Hil ostean), Joliot-Curie, I. Prace Marii Skłodowskiej-Curie [Œuvres de Marie Skłodowska Curie] (polonieraz eta frantsesez). Varsovia. Państwowe Wydawn. Naukowe. OCLC 782530.
- 2004 [1959, hil ostean]. Autobiografia i wspomnienia o Piotrze Curie (polonieraz). Varsovia: Dom Wydawniczo-Promocyjny GAL. ISBN 978-83-921882-8-5. OCLC 750495927.
Aldizkari zientifikoetako artikuluak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- 1897, Skłodowska-Curie, M. «Propriétés magnétiques des aciers trempés». Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences (frantsesez) (Paris: Typographie Chamerot et Renouard) 125: 1165-1168. ISSN 0567-655X.
- 1898ko urtarrila, Skłodowska-Curie, M. «Propriétés magnétiques des aciers trempés». Bulletin de la Société d’Encouragement pour l’Industrie Nationale. Cinquième série (frantsesez) (Paris: Typographie Chamerot et Renouard) 3: 36-76. ISSN 0366-3191. OCLC 13463832.
- 1898ko urtarrila, Skłodowska-Curie, M., Lippmann, G. «Rayons émis par les composés de l’uranium et du thorium». Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences ( frantsesez) (Paris: Gauthier-Villars) 126 (1): 1101-1103. ISSN 0567-655X. OCLC 755721633.
- 1898ko uztaila, Skłodowska-Curie, M., Curie, P.; Becquerel, H., «Sur une substance nouvelle radio-active, contenue dans la pechblende». Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences (frantsesez) (Paris: Gauthier-Villars) 127 (3): 175-178. ISSN 0567-655X. OCLC 28555444.
- 1898ko abendua, Skłodowska-Curie, M., Curie, P.; Bémont, G.; Becquerel, H. «Sur une nouvelle substance fortement radio-active contenue dans la pechblende». Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences (frantsesez) (Paris: Gauthier-Villars) 127 (26): 1215-1217. ISSN 0567-655X. OCLC 28555645.
- 1899ko azaroa, Skłodowska-Curie, M., «Sur la radio-activité provoquée par les rayons de Becquerel». Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences (frantsesez) (Paris: Gauthier-Villars) 129 (11): 714-716. ISSN 0567-655X. OCLC 922932365.
- 1899ko azaroa, Skłodowska-Curie, M., «Effets chimiques produits par les rayons de Becquerel». Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences (frantsesez ) (Paris: Gauthier-Villars) 129 (11): 823-825. ISSN 0567-655X. OCLC 922929798.
- 1900eko urtarrila, Skłodowska-Curie, M., «Sur la charge électrique des rayons déviables du radium». Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences (frantsesez ) (Paris: Gauthier-Villars) 130 (1): 647-650. ISSN 0567-655X.
- 1900, Skłodowska-Curie, M., Curie, «Les nouvelles substances radioactives et les rayons qu’elles émettent ». Rapports présentés au congrès International de Physique réuni à Paris en 1900 sous les auspices de la Société Française de Physique (frantsesez) (Paris: Gauthier-Villars) 3: 79-114. OCLC 16881169.
- 1902, Skłodowska-Curie, M., «Sur les corps radioactifs». Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences (frantsesez ) (Paris: Gauthier-Villars) 134 (2): 85-87. ISSN 0567-655X. OCLC 54279169.
- 1902, Skłodowska-Curie, M., Mascart, E, «Sur le poids atomique du radium». Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences (frantsesez, Paris: Masson) 135 (7): 161-163. ISSN 0567-655X.
- 1906, Skłodowska-Curie, M., Curie, P., «Sur la diminution de la radioactivité du polonium avec le temps». Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences (frantsesez) (Paris: Masson) 142 (9): 273-276. ISSN 0567-655X.
- 1907, Skłodowska-Curie, M., «Sur le poids atomique du radium». Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences (frantsesez) (Paris: Masson) 145 (2): 422-425. ISSN 0567-655X. OCLC 75533761.
- 1907, Skłodowska-Curie, M., «Action de la pesanteur sur le dépôt de la radioactivité induite». Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences (frantsesez) (Paris: Masson) 145 (2): 477-480. ISSN 0567-655X.
- 1908, Skłodowska-Curie, M., Gleditsch, E., «Action de l’émanation du radium sur les solutions de sels de cuivre». Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences (frantsesez) (Paris: Masson) 147 (8): 345-349. ISSN 0567-655X.
- 1910, Skłodowska-Curie, M., Debierne, A.-L. , «Sur le radium métallique». Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences (frantsesez) (Paris: Masson) 151 (15): 523-525. ISSN 0567-655X.
- 1913, Skłodowska-Curie, M., Kamerlingh Onnes, H., «The Radiation of Radium at the Temperature of Liquid Hydrogen». Proceedings of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (ingelesez) (Amsterdam: Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen/Noord-Hollandsche Uitgeversmaatschappij) 15 (2): 1406-1430. ISSN 0370-0348.
- 1930, Skłodowska-Curie, M., Cotelle, S., «Sur la vie moyenne de l’ionium». Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences (frantsesez) (Paris: Masson) 190 (22): 1289-1292. ISSN 0567-655X.
- 1930, Skłodowska-Curie, M., Fournier, G., «Sur une relation entre la constante de désintégration des radioéléments émettant des rayons et leur capacité de filiation». Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences (frantsesez) (Paris: Masson) 191 (23): 326-329. ISSN 0567-655X.
- 1930, Skłodowska-Curie, M., «Sur la relation entre l’émission de rayons de long parcours et de rayons». Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences (frantsesez) (Paris: Masson) 191 (191): 1055-1058. ISSN 0567-655X.
- 1931, Skłodowska-Curie, M., Aminyu Rosenblum, S., «Spectre magnétique des rayons du dépôt actif de l’actinon». Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences (frantsesez) (Paris: Masson) 193 (1): 33-35. ISSN 0567-655X.
- 1932, Skłodowska-Curie, M., Aminyu Rosenblum, S., «Sur la structure fine du spectre magnétique des rayons du radioactinium». Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences (frantsesez) (Paris: Masson) 194 (7): 1232-1235. ISSN 0567-655X.
- 1933, Skłodowska-Curie, M., Aminyu Rosenblum, S., «Sur la structure fine du spectre magnétique des rayons du radioactinium et de ses dérivés». Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences (frantsesez) (Paris: Masson) 196 (19): 1598-1600. ISSN 0567-655X.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ a b (Ingelesez) Des Jardins, Julie. (2011). "Madame Curie's Passion". Smithsonian Magazine.
- ↑ (Ingelesez) Her 1911 Nobel Prize in Chemistry was granted to "Marie Sklodowska Curie". File:Marie Skłodowska-Curie's Nobel Prize in Chemistry 1911.jpg..
- ↑ a b (Ingelesez) Goldsmith, Barbara. (2005). Obsessive Genius: The Inner World of Marie Curie. W.. W. Norton & Company, p. 149 or. ISBN 978-0-393-05137-7..
- ↑ (Ingelesez) "The Discovery of Radioactivity". Berkeley Lab. Archived from the original on 1 November 2015. "The term radioactivity was actually coined by Marie Curie […].".
- ↑ (Ingelesez) "Marie Curie and the radioactivity, The 1903 Nobel Prize in Physics". nobelprize.org.
- ↑ (Ingelesez) "The Genius of Marie Curie: The Woman Who Lit Up the World". YouTuben, BBC dokumentala..
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad (Polonieraz) Estreicher, Tadeusz. (1938). "Curie, Maria ze Skłodowskich". Polski słownik biograficzny, vol. 4 (in Polish), p. 111 or..
- ↑ (Ingelesez) Craig, Nelson. (2014). The Age of Radiance: The Epic Rise and Dramatic Fall of the Atomic Era. Simon & Schuster, p. 18 or. ISBN 978-1-4516-6045-6..
- ↑ a b c d e f g h i j k (Ingelesez) "Marie Curie – Polish Girlhood (1867–1891) Part 1". American Institute of Physics.
- ↑ a b c d e f g h i j k l (Polonieraz) Wierzewski, Wojciech A.. (21 June 2008.). "Mazowieckie korzenie Marii" [Maria's Mazowsze Roots]. Gwiazda Polarna, 100 (13): 16–17 or..
- ↑ a b c d e (Ingelesez) Reid, Robert William. (1974). Marie Curie. New American Library, p. 12 or. ISBN 978-0-00-211539-1..
- ↑ (Ingelesez) Czesław, Miłosz. (1983). The History of Polish Literature. University of California Press, p. 291 or. ISBN 978-0-520-04477-7..
- ↑ (Ingelesez) Barker, Dan. (2011). The Good Atheist: Living a Purpose-Filled Life Without God. Ulysses Press, p. 171 or. ISBN 978-1-56975-846-5..
- ↑ (Ingelesez) Reid, Robert William. (1974). "Marie Curie. Unusually at such an early age, she became what T.H. Huxley had just invented a word for: agnostic.". New American Library, p. 6 or. ISBN 978-0-00-211539-1..
- ↑ a b c (Ingelesez) Marie Curie – Polish Girlhood (1867–1891) Part 2". American Institute of Physics.
- ↑ (Ingelesez) Marie Curie – Polish Girlhood (1867–1891) Part 1". American Institute of Physics.
- ↑ a b c d e f g h i (Ingelesez) "Marie Curie – Student in Paris (1891–1897) Part 1". American Institute of Physics.
- ↑ (Ingelesez) Williams, L. Pearce. (1986). "Curie, Pierre and Marie". Encyclopedia Americana, vol. 8.. Danbury, Connecticut: Grolier, Inc, p. 331 or..
- ↑ (Ingelesez) "Marie Curie".. Les Actus DN..
- ↑ a b c d e f g (Ingelesez) Marie Curie – Research Breakthroughs (1807–1904) Part 1". American Institute of Physics.
- ↑ a b c d e f g h i (Ingelesez) "Marie Curie – Research Breakthroughs (1807–1904) Part 2". American Institute of Physics.
- ↑ (Ingelesez) "Marie Curie – Student in Paris (1891–1897) Part 2". American Institute of Physics.
- ↑ (Ingelesez) Reid, Robert William. (1974). Marie Curie. New American Library, pp. 63–64 or. ISBN 978-0-00-211539-1. Archived from the original on 11 June 2016. Retrieved 15 March 2016..
- ↑ (Ingelesez) Reid, Robert William. (1974). Marie Curie. New American Library, p. 64 or. ISBN 978-0-00-211539-1..
- ↑ a b c d (Ingelesez) Reid, Robert William. (1974). Marie Curie. New American Library, pp. 64–65 or. ISBN 978-0-00-211539-1..
- ↑ (Ingelesez) "The Discovery of Radioactivity". Lawrence Berkeley National Laboratory.
- ↑ (Ingelesez) Williams, L. Pearce. (1986). "Curie, Pierre and Marie". Encyclopedia Americana, vol. 8. Danbury, Connecticut: Grolier, Inc, pp. 331–332 or..
- ↑ (Ingelesez) "Marie Sklodowska Curie". Encyclopedia of World Biography, 2nd ed., vol. 4. Detroit, Gale, pp. 339–41 or..
- ↑ a b c (Ingelesez) "Marie Curie – Research Breakthroughs (1807–1904) Part 3". American Institute of Physics.
- ↑ a b (Ingelesez) Quinn, Susan. (1996). Marie Curie: A Life. Da Capo Press, pp. 176, 203 or. ISBN 978-0-201-88794-5..
- ↑ (Ingelesez) Mould, R. F.. (1998). "The discovery of radium in 1898 by Maria Sklodowska-Curie (1867–1934) and Pierre Curie (1859–1906) with commentary on their life and times". The British Journal of Radiology 71 (852): 1229–54 ISBN doi:10.1259/bjr.71.852.10318996. PMID 10318996..
- ↑ a b c (Ingelesez) Marie Curie – Recognition and Disappointment (1903–1905) Part 1". American Institute of Physics.
- ↑ a b c d e f g (Ingelesez) "Marie Curie – Recognition and Disappointment (1903–1905) Part 2". American Institute of Physics.
- ↑ (Frantsesez) Langevin-Joliot, Hélène. (2011). Marie Curie et ses filles: Lettres. Pygmalion.
- ↑ a b c d e f g h i (Polonieraz) Estreicher, Tadeusz. (1938). "Curie, Maria ze Skłodowskich". Polski słownik biograficzny, vol. 4 (in Polish), p. 112 or..
- ↑ (Ingelesez) "Prof. Curie killed in a Paris street" (PDF). The New York Times.
- ↑ a b (Ingelesez) "Marie Curie – Tragedy and Adjustment (1906–1910) Part 1". American Institute of Physics.
- ↑ a b c (Ingelesez) "Marie Curie – Tragedy and Adjustment (1906–1910) Part 2". American Institute of Physics.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n (Polonieraz) Estreicher, Tadeusz. (1938). "Curie, Maria ze Skłodowskich". Polski słownik biograficzny, vol. 4 (in Polish), p. 113 or..
- ↑ a b c d e (Ingelesez) "Marie Curie – Scandal and Recovery (1910–1913) Part 1". American Institute of Physics.
- ↑ (Ingelesez) Goldsmith, Barbara. (2005). Obsessive Genius: The Inner World of Marie Curie. W. W. Norton & Company, pp. 170–71 or. ISBN 978-0-393-05137-7..
- ↑ (Ingelesez) Reid, Robert William. (1974). Marie Curie. New American Library, pp. 44, 90 or. ISBN 978-0-00-211539-1..
- ↑ (Ingelesez) Goldsmith, Barbara. (2005). Obsessive Genius: The Inner World of Marie Curie. W. W. Norton & Company, pp. 165–76 or. ISBN 978-0-393-05137-7..
- ↑ (Polonieraz) Wierzewski, Wojciech A.. (2008). "Mazowieckie korzenie Marii" [Maria's Mazowsze Roots]. Gwiazda Polarna. 100 (13). , pp. 16–17 or..
- ↑ (Ingelesez) Marie Curie – Scandal and Recovery (1910–1913) Part 2". American Institute of Physics.
- ↑ a b c (Ingelesez) "Marie Curie – Scandal and Recovery (1910–1913) Part 2". American Institute of Physics.
- ↑ (Ingelesez) "Marie Curie-biographical". Nobel Prize.org..
- ↑ a b c d e (Ingelesez) "Marie Curie – War Duty (1914–1919) Part 1".. American Institute of Physics.
- ↑ a b (Ingelesez) Coppes-Zantinga, Coppes, A. R., M. J.. (1998). Marie Curie's contributions to radiology during World War I. Med. Pediatr. Oncol., 31. , pp. 541–543 or. ISBN [[Special:BookSources/doi:10.1002/(SICI)1096-911X(199812)31:6<541|doi:10.1002/(SICI)1096-911X(199812)31:6<541]]..
- ↑ a b c d e (Ingelesez) "Marie Curie – War Duty (1914–1919) Part 2".. American Institute of Physics.
- ↑ (Frantsesez) Jacquemond, Louis-Pascal. (2014). Irène Joliot-Curie: Biographie. Odile Jacob, p. 48 or..
- ↑ (Polonieraz) Śladkowski, Wiesław. (1980). Emigracja polska we Francji 1871–1918 (in Polish).. Wydawnictwo Lubelskie, p. 274 or. ISBN 978-83-222-0147-3..
- ↑ (Frantsesez) Pigeard-Micault, Natalie. (2013). Les femmes du laboratoire de Marie Curie (Biographie). Paris, Éd. Glyphe, p. 297 or. ISBN 978-2-358-15111-5..
- ↑ (Ingelesez) Lewicki, Ann M.. (2002). "Marie Sklodowska Curie in America, 1921". Radiology 223 (2), pp. 299–303 or. ISBN doi:10.1148/radiol.2232011319. PMID 11997527..
- ↑ a b c (Ingelesez) "Marie Curie – The Radium Institute (1919–1934) Part 1". American Institute of Physics.
- ↑ (Ingelesez) Pasachoff, Naomi. (1996). Marie Curie:And the Science of Radioactivity. Oxford University Press, p. 93 or. ISBN 978-0-19-509214-1..
- ↑ (Polonieraz) Zwoliński, Zbigniew. (2012). "Science in Poland – Maria Sklodowska-Curie". Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
- ↑ a b c (Ingelesez) "Marie Curie – The Radium Institute (1919–1934) Part 2". American Institute of Physics.
- ↑ a b c (Ingelesez) "Marie Curie Enshrined in Pantheon". New York Times.
- ↑ (Italieraz) Grandjean, Martin. (2017). "Analisi e visualizzazioni delle reti in storia. L'esempio della cooperazione intellettuale della Società delle Nazioni". Memoria e Ricerca (2), pp. 371–393 or. ISBN doi:10.14647/87204..
- ↑ (Frantsesez) Grandjean, Martin. (2018). Les réseaux de la coopération intellectuelle. La Société des Nations comme actrice des échanges scientifiques et culturels dans l'entre-deux-guerres. Lausanne: Université de Lausanne, pp. 303-305 or..
- ↑ (Ingelesez) "Marie Curie and Her Legend". American Institute of Physics.
- ↑ (Ingelesez) Holden, Norman E.. (2004). "Atomic Weights and the International Committee: A Historical Review". Chemistry International.
- ↑ (Ingelesez) "Maria Skłodowska-Curie". Europeana Exhibitions.
- ↑ (Ingelesez) Goldsmith, Barbara. (2005). Obsessive Genius: The Inner World of Marie Curie. W. W. Norton & Company, p. 149 or. ISBN 978-0-393-05137-7..
- ↑ a b c (Ingelesez) Marie Curie – The Radium Institute (1919–1934) Part 3". American Institute of Physics.
- ↑ (Frantsesez) Perret, Didier. (2012). « Marie Curie est-elle morte à cause de son exposition à la radioactivité ? ». .
- ↑ (Ingelesez) Rollyson, Carl. (2004). Marie Curie: Honesty In Science. iUniverse, p. x. or. ISBN 978-0-595-34059-0..
- ↑ (Ingelesez) Shipman, Wilson, Todd, James, Jerry D., Aaron. (2012). An Introduction to Physical Science. Cengage Learning, p. 263 or. ISBN 978-1-133-10409-4..
- ↑ (Ingelesez) Blom, Philipp. (2008). "1903: A Strange Luminescence". The Vertigo Years: Europe, 1900–1914. Basic Books, p. 76 or. ISBN 978-0-465-01116-2..
- ↑ (Ingelesez) Grady, Denise. (1998). A Glow in the Dark, and a Lesson in Scientific Peril. The New York Times.
- ↑ (Ingelesez) Clark, Adam. (2017). "Marie Curie's century-old radioactive notebook still requires lead box". Estes.
- ↑ a b (Ingelesez) Bryson, Bill. (2012). A Short History of Nearly Everything. Random House Digital, Inc, p. 74 or. ISBN 978-0-385-67450-8..
- ↑ (Polonieraz) Tadeusz. (1938)., p. 114 or..
- ↑ (Ingelesez) L. Pearce, Williams. (1986). "Curie, Pierre and Marie". Encyclopedia Americana, vol. 8. Danbury, Connecticut: Grolier, Inc, p. 332 or..
- ↑ Wierzewski. (2008)., pp. 16,17 or..
- ↑ (Alemanez) Stegmann, Natalie. (2007). «Marie Curie: Eine Naturwissenschaftlerin im Dickicht historischer Möglichkeiten». Lundt, Bea; Völkel, Bärbel, eds. Outfit und Coming-out: Geschlechterwelten zwischen Mode, Labor und Strich. Historische Geschlechterforschung und Didaktik I. Hamburgo, pp. 37-74 or. ISBN 3-8258-0491-7. OCLC 184701786..
- ↑ Wierzewski. (2008)., p.112 or..
- ↑ Wierzewski. (2008)., pp.16,17 or..
- ↑ (Ingelesez) Reid, Robert William. (1974). Marie Curie. New American Library, p. 265 or. ISBN 978-0-00-211539-1..
- ↑ Tadeusz. (1938)., p.114 or..
- ↑ Wierzewski. (2008)., pp.16-17 or..
- ↑ (Ingelesez) "Nobel Prize Facts". Nobelprize.org.
- ↑ a b c (Polonieraz) Zwoliński, Zbigniew. (2012). "Science in Poland – Maria Sklodowska-Curie". Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu..
- ↑ a b (Ingelesez) Curie, Sheean, Eve, Vincent. (1999). madame Curie: A Biography. Turtleback Books, p. 389 or. ISBN 978-0-613-18127-3..
- ↑ a b (Ingelesez) "Franklin Laureate Database". The Franklin Institute Awards. The Franklin Institute.
- ↑ Wierzewski. (2008)., pp. 16-17 or..
- ↑ (Ingelesez) "Minutes". Proc. Am. Philos. Soc. 60 (4): iii–xxiv ISBN JSTOR 984523..
- ↑ (Ingelesez) "2015 Awardees". American Chemical Society, Division of the History of Chemistry. University of Illinois at Urbana-Champaign School of Chemical Sciences.
- ↑ (Ingelesez) "Curium". Chemistry in its element. Royal Society of Chemistrgy.
- ↑ a b (Ingelesez) Borzendowski, Janice. (2009). Sterling Biographies: Marie Curie: Mother of Modern Physics. Sterling Publishing Company, Inc., p. 37 or. ISBN 978-1-4027-5318-3..
- ↑ a b (Ingelesez) Borzendowski, Janice. (2009). Sterling Biographies: Marie Curie: Mother of Modern Physics. Sterling Publishing Company, Inc, p. 36 or. ISBN 978-1-4027-5318-3..
- ↑ (Ingelesez) "Most inspirational woman scientist revealed". Newscientist.com.
- ↑ (Ingelesez) "Marie Curie voted greatest female scientist". The Daily Telegraph. London.
- ↑ (Ingelesez) "2011 – The Year of Marie Skłodowska-Curie". Cosmopolitanreview.com.
- ↑ (Ingelesez) "Marie Curie Actions" (PDF). European Commission, p. 5 or..
- ↑ (Ingelesez) Frame, Paul W.. (1996). "How the Curie Came to Be". Oak Ridge Associated Universities.
- ↑ (Ingelesez) "Coventry professor's honorary degree takes him in footsteps of Marie Curie". Birmingham Press.
- ↑ (Ingelesez) "2011 – The Year of Marie Skłodowska-Curie".. Cosmopolitanreview.com. 3 July 2011.
- ↑ (Ingelesez) "Professional Awards". Iota Stigma Pi: National Honor Society for Women in Chemistry.
- ↑ (Ingelesez) "Museum of Modern Imaging". .
- ↑ (Ingelesez) "IEA – reaktor Maria". Institute of Atomic Energy, Poland.
- ↑ (Ingelesez) "Picture of the McDonnell Douglas MD-11 aircraft". Airliners.net.
- ↑ (Ingelesez) "China lofts 4 satellites into orbit with its second launch of 2020". space.com.
- ↑ (Ingelesez) Marie Curie (charity). Charity Commission. ISBN 207994..
- ↑ (Ingelesez) Council of Scientific & Industrial Research. Science reporter. Council of Scientific & Industrial Research, p. 117 or..
- ↑ (Ingelesez) Letcher, Piers. (2003). Eccentric France. Bradt Travel Guides, p. 59 or. ISBN 978-1-84162-068-8..
- ↑ a b (Ingelesez) Main, Douglas. (2014). "This Famous Image Of Marie Curie Isn't Marie Curie". Popular Science www.popsci.com.
- ↑ (Polonieraz) "Most Marii Skłodowskiej-Curie, Polska". Vistal Gdynia. www.vistal.pl..
- ↑ (Ingelesez) Chute, James. (2011). "Video artist Steinkamp's flowery 'Madame Curie' is challenging, and stunning". signonsandiego.com.
- ↑ (Ingelesez) "Marie Curie's 144th Birthday Anniversary". DoodleToday.com.
- ↑ (Ingelesez) "Princess Madeleine attends celebrations to mark anniversary of Marie Curie's second Nobel Prize". Sveriges Kungahus.
- ↑ (Ingelesez) "Curie museum | Institut Curie". Curie, Institut.
- ↑ (Ingelesez) "Marie Curie Medallion Returns to UB Polish Collection By Way of eBay". News Center, University of Buffalo.
- ↑ (Ingelesez) "Les-Palmes-de-M-Schutz (1997)". Movies. New York Times.
- ↑ Marie Curie In IMDB. .
- ↑ "Radioactive" In IMDB. .
- ↑ (Ingelesez) Borzendowski. (2009)., p. 37 or..
- ↑ (Ingelesez) 2011 – The Year of Marie Skłodowska-Curie". Cosmopolitanreview.com..
- ↑ (Ingelesez) "Radioactive: Marie and Pierre Curie, a Tale of Love and Fallout". Cosmopolitanreview.com.
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- (Frantsesez) Pierre eta Marie Curie Curie Institutuaren gunean.
- (Frantsesez) Marie Curie webgunea
- Madame Curie biografia euskaratuari buruzko artikulua. Elhuyar aldizkaria (2011)
- Emakumeen ibilbidea Nobel Sarietan
- Kimikaren historia
- Emakumeak zientzian
- Erradioaktibitatea
| Autoritate kontrola |
|
|---|
Datuak: Q7186
Multimedia: Marie Curie / Q7186