Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da

Marie Curie

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Marie Curie
Marie Curie (Nobel-Chem).jpg
Bizitza
Izen osoa Marya Salomea Skłodowska
Jaiotza Varsovia1867ko azaroaren 7a
Herrialdea  Errusiar Inperioa
 Frantzia  (1895 -
 Polonia  (1918 -
Bizilekua Varsovia
Paris
Talde etnikoa Poloniarra
Lehen hizkuntza poloniera
Heriotza Sancellemoz Itzuli1934ko uztailaren 4a (66 urte)
Hobiratze lekua Parisko Panteoia
Clavel Cemetery Itzuli
Heriotza modua berezko heriotza: Anemia aplasikoa
Familia
Aita Władysław Skłodowski
Ezkontidea(k) Pierre Curie  (1895eko uztailaren 26a -  1906ko apirilaren 19a)
Seme-alabak
Anai-arrebak
Leinua Q63531961 Itzuli
Hezkuntza
Heziketa Parisko Zientzien Fakultatea
Parisko Unibertsitatea Zientzietako doktore : fisika
Parisko Unibertsitatea 1894) Master of Science Itzuli : matematika
Q9383191 Itzuli
Flying University Itzuli
Sorbona
Parisko Unibertsitatea
(1891 - 1893) Master of Science Itzuli : fisika
Tesi zuzendaria Gabriel Lippmann
Doktorego ikaslea(k) André-Louis Debierne Itzuli
Óscar Moreno Itzuli
Marguerite Perey
Branca Edmée Marques Itzuli
Zheng Dazhang Itzuli
Shi Shiyuan Itzuli
Hizkuntzak errusiera
poloniera
frantsesa
Jarduerak
Jarduerak fisikaria, kimikaria, unibertsitateko irakaslea eta fisikari nuklearra
Enplegatzailea(k) Parisko Unibertsitatea
Sorbona
Curie Institute Itzuli
Jasotako sariak
Nominazioak
Kidetza Alemaniako Natur Zientzien Leopoldina Akademia
San Petersburgoko Zientzien Akademia
Sobietar Batasuneko Zientzien Akademia
Suediako Zientzien Errege Akademia
Zientzien Errusiar Akademia
Académie Nationale de Médecine Itzuli
Lwów Scientific Society Itzuli
Arteen eta Zientzien Herbehereetako Errege Akademia
International Committee on Intellectual Cooperation Itzuli
Amerikako Sozietate Filosofikoa
Royal Czech Society of Sciences Itzuli
Commission on Isotopic Abundances and Atomic Weights Itzuli
Sinesmenak eta ideologia
Erlijioa agnostizismoa
IMDb nm1792513
Marie Curie Skłodowska Signature Polish.svg

Maria Salomea Skłodowska-Curie (1867ko azaroaren 7a1934ko uztailaren 4a), Marie Curie izen-deiturez ezaguna, zientzialaria izan zen. Sortzez poloniarra, frantziar nazionalizatu zen. Erradiologia arloan aitzindaria izan zen, eta lehena izan zen bi arlo desberdinetan Nobel saria lortu zuena (Fisikan eta Kimikan). Gainera, Parisko Unibertsitatean lehenengo emakume irakaslea izan zen. Parisko eta Varsoviako Curie Institutuak eratu zituen.

Varsovian jaio zen, garai horretan Poloniako batzarra zena (errusiar erresumaren lurraldea). Ezkutuan ikasi zuen Varsoviako  “unibertsitate flotante”-an eta bere formazio zientifikoa hasi zuen hiri horretan. 1891. urtean (24 urterekin) bere ahizpa Bronislawa Duska jarraitu zuen Parisera, bertan bere ikasketak amaitu eta lan zientifiko bikainak burutu zituen. 1903ko Fisikako Nobel saria bere senarra Pierre Curierekin eta Henri Becquerelekin partekatu zuen. 1906an Pierre, senarra, istripu batean hil zen. Handik urte gutxitara, 1911n, Marie Curiek Kimikako Nobel saria irabazi zuen. Frantziako herritartasuna jaso eta Frantzia aberritzat onartu arren, inoiz ez zuen bere Poloniako nortasuna galdu; bere alabei ama hizkuntza irakatsi zien eta Poloniara bisitak egitera eramaten zituen. Aurkitutako lehen elementu kimikoa Polonio deitu zuen, bere jaiotze-herrialdeari ohore eginez. Bere aurkikuntzek biltzen dute erradioaktibitateari buruzko lehen ikasketak (berak asmatutako terminoa) , isotopo erradioaktiboak isolatzeko teknikak eta bi elementuren aurkikuntza —polonioa eta radioa—. Bera burua zelarik, isotopo erradioaktiboekin egindako neoplasien tratamenduei buruzko lehen ikerketak burutu ziren. Parisen eta Varsovian Curie institutua sortu zuen, gaur egun medikuntza ikerketen zentro garrantzitsuenen artean mantentzen dena. Lehen Mundu Gerran, erabilpen militarrerako lehen zentro erradiologiko mugikorrak sortu zituen.

1934an hil zen 66 urterekin, Sancellemoz erietxean, anemia aplasikoak jota. Anemia aplasikoa sortu zitzaion, ziur aski, denbora luzean bere poltsikoetan gordetzen zituen saio-hodien erradiazioarengatik eta Lehen Mundu Gerran sortutako  unitate mugikorren X izpiengatik.


Haurtzaroa eta ikasketak Polonian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1867ko azaroaren 7an jaio zen, Varsovian. Władysław Skłodowski eta Bronisława Boguska-ren bosgarren alaba zen. Władysław Skłodowski fisika eta matematika irakaslea zen eta Bronisława Boguska abeslaria, irakaslea eta pianista. Mariak 3 ahizpa eta neba bat izan zituen Zofia (1862-1876), Józef (1863-1937), Bronisława (1865-1939) eta  Helena (1866-1961). Bere gurasoek ez zuten diru askorik eta horregatik, Maria eta bere ahizpentzat zaila izan zen bizitza aurrera eramatea.

Hamar urte zituela, ama hil zitzaion, Tuberkulosiaren ondorioz. Ondoren,  Maria J. Sikorska barnetegira joan zen, gero neskentzako soinketa-leku batera, eta bertan graduatu zen 1883ko ekainaren 12an, urrezko domina lortuz. Ezin izan zen apuntatu goi mailako hezkuntzako erakunde erregularrera  emakumeentzat debekatuta zegoelako eta ondorioz, Bronislawa eta Maria unibertsitate klandestino batera sartu ziren, “unibertsitate flotante” deiturikoa. Unibertsitate horrek, emakume ikasleak onartzen zituen.

Bere ahizpa Bronisława Parisen medikuntza ikasi ahal izateko Maria irakasle partikular bezala lan egiten hasi zen, bere ahizpari laguntza ekonomikoa emateko. Maria gaztea etorkizunean matematikaria izango zen ikasle batekin maitemindu egin zen, Kazimierz Zorawski-rekin. Mutil horrekin ezkondu nahi zen, baina Kazimierz-en gurasoek ez zioten utzi, Maria pobrea zelako. Erlazio frustratu honek, eragin handia izan zuen haien bizitzetan.

1890an Bronisława ahizpa Parisera joan zen unibertsitateko titulu ofiziala lortzeko eta Maria gonbidatu zuen berarekin eta bere senarrarekin joateko. Mariak ezetz esan zuen ezin zuelako unibertsitateko matrikula ordaindu (urte eta erdi eman beharko zuen dirua lortzeko). Denbora tarte horretan, Maria irakurtzen eta bere kabuz ikasten jarraitu zuen. 1889an bere aitaren etxera bueltatu zen, Varsoviara. Hor irakasle bezala eta unibertsitate flotantean ikasten jarraitu zuen. Bere formazio zientifiko praktikoa hasi zuen Industria eta Nekazaritza museoaren laborategi kimikoan. Laborategiko burua bere lehengusua zen Jozef Boguski.

Lehen urteak Frantzian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Marie Curie eta bere senarra laborategian lan egiten.

1891ko bukaeran Frantziara joan zen. Parisen Maria, bere ahizparekin bizitzen egon zen eta gero beste etxe batera aldatu zen, unibertsitatetik gertu zegoena. Fisika, kimika eta matematika ikasten jarraitu zuen Parisko unibertsitatean, bertan matrikulatu izan zen 1891ko amaieran. Bere irakasle katedradunak Paul Appell, Henri Poincaré eta Gabriel Lippmann izan ziren, garai horretan garrantzitsuak ziren zientzialariak. Egunez ikasten zuen eta klaseak ematen zituen gauez, bizi ahal izateko dirua irabazteko. Hala ere, askotan gaixo jartzen zen gose handia pasatzen zuelako.  1893an, fisikan lizentziatu zen, bere promozioko onena izanik. Urte horretan, 1894an, Gabriel Lippmann irakaslearen laborategi industrialean lanean hasi zen. Bitartean Parisko unibertsitatean ikasten jarraitu zuen eta beste titulu bat jaso zuen 1894an.

Bere karrera zientifikoa hasi zuen 1894an altzairu desberdinen propietate magnetikoak aztertuz. Urte horretan, Pierre Curie senarra izan zuena, ezagutu zuen: Oso lagunak egin ziren laborategian  eta Pierre berarekin ezkontzea proposatu zion Mariari. Hasieran, Mariak ezetz esan zion, Poloniara bueltatzeko asmoa zuelako. Baina Pierrek berarekin Poloniara joango zela esan zion.

Bitartean, Maria Varsoviara bueltatu zen 1894ko udako oporrak pasatzera. Pierrek gutun bat idatzi zion, Parisen doktoretza egitera animatuz. Maria animatzeko, Pierre magnetismoa ikertzen egon zela, 1895 doktore gradua jaso zuela eta ESPCIko irakaslea zela esan zion. Orduan, Maria Frantziara bueltatu zen eta Pierrekin ezkondu zen 1895ko ekaineko 26an Sceaux-en.

Aurkikuntzak eta Nobel sariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1895an X izpiak asmatu ziren eta 1896an, erradioaktibitate naturala aurkitu zen. Zientzialariaren doktore-tesia azken gai horretan zentratu zen.

Marie eta Pierre Curiek material erradioaktiboak ikertu zituzten, uranioa batez ere, pekblenda edo uraninita forman. Pekblendatik irten zen uranioa pekblenda bera baino erradioaktiboagoa zen. Bi zientzialariek pekblendak bere barnean uranioa baino erradioaktiboagoa zen beste elementu bat zuela antzeman zuten. Horretaz aparte, torioak erradioaktibitatea sortu ahal zuela aurkitu zuten. Urteetan zehar, pekblenda lantzen segitu zuten eta beste bi elementu isolatu zituzten: polonioa (1898) eta radioa.

Polonioa eta radioa.

Aurkikuntza horien ondoren, Mariek gramo bat radio kloruro lortu zuen, pekblendako zortzi tona findu ondoren. 1902an aurkikuntza berri hori erakutsi zuten eta une horretatik aurrera haien ospea areagotuz joan zen. Senar-emazteek radioa modu atseginean aurkeztu zioten jendeari, patenterik gabe. Jendeak eskertu zuen hala egin izana, izan ere, haien egoera ekonomikoa txarra zen eta radioa erakustean, ez zuten dirurik jaso.

1903an Pierre Curiek, Henri Becquerelek eta Marie Curiek Fisikako Nobel saria jaso zuten elementu erradioaktiboekin egindako ikerketa zientifikoengatik. Marie lehen emakumea izan zen saria lortzen eta 15.000 dolar jaso zituen halaber. Hilabete batzuk geroago Pierre Curiek katedra bat lortu zuen Sorbonako unibertsitatean. Baina, 1906an Pierre istripuz hil zen 46 urte zituelarik eta Mariek haren lekua bete zuen Sorbonako unibertsitatean. Lehenengo emakume irakaslea izan zen unibertsitatea sortu zenetik 650 urtera.


1910ean radio gramo puru bat lortu ahal zela frogatu zuen. Hurrengo urtean, Kimikako Nobel saria jaso zuen, radioa eta polonioa aurkitu eta radioa bakartu izanagatik. Lehen bezala, ez zuen bakartzea patentatu, zientzialari guztiek azter zezaten. Marie Curie bi Nobel Sari lortu zituen lehen pertsona izan zen. Handik aurrera, elementu horrekin egin zuen lan bere izena zuen laborategi batean: Curie laborategian. [1]

Lehen Mundu Gerran, Curiek erradiografia mugikorraren erabilera proposatu zuen soldadu zaurituak tratatzeko. Hainbat anbulantzia Petite Curie goitizenez ezagunak, eta hainbat erizain prestatzen aritu zen.

Aurkikuntzen eta lorpenen laburpena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Heriotza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1934ko udaberrian Poloniara egindako bisitatik hilabete batzuetara, uztailaren 4an Marie Curie hil zen, Sancellemoz erietxean, Passy-tik hurbil. Bere heriotza Anemia aplasiko baten ondorio izan zen, seguru aski hartu zuena material erradioaktiboarekin lan egiteagatik. Garai horretan ez ziren ezagutzen material horien efektu negatiboak eta ez ziren segurtasun neurriak hartzen. Adibidez, bere poltsikoetan gordetzen zituen isotopo erradioaktiboak zituzten saio-hodiak eta gero bere mahaian gordetzen zituen. Gainera, X izpiekin kontaktuan egon zen gerran zehar.

Bere senarrarekin lurperatu zuten Sceauz-eko hilerrian. Hirurogei urte geroago 1995an bere gorpua Pariseko Panteoira lekuz aldatu zuten: han lurperatu den lehen emakumea da.

Kutsadura erradioaktiboarengatik, Marie Curie-en 1890-ko dokumentuak ezin dira manipulatu oso arriskutsuak direlako. Bere lanak berunez inguratuta dauden kutxetan gordetzen dira eta kontsultatu nahi duenak segurtasun arropa jarri behar du.

1935ean, Irène Joliot-Curie alaba nagusiak ere Kimikako Nobel saria jaso zuen, erradioaktibitate artifizialaren aurkikuntzarengatik. Bigarren alaba, Ève Denise Julie (1904-2007), pianista eta kazetaria izan zen. Bere amaren biografia bat idatzi zuen eta herrialde askotan argitaratu zen; Frantzia, Ingalaterra, Espainia, Estatu Batuak,Italia eta beste herrialde batzuetan 1937an.[3]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. .
  2. .
  3. .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Marie Curie Aldatu lotura Wikidatan