Marie Curie

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Marie Curie
Curie-nobel-portrait-2-600.jpg
Bizitza
Izen osoa Maria Salomea Skłodowska
Jaiotza Varsovia1867ko azaroaren 7a
Herrialdea  Frantzia
 Errusiar Inperioa  (1867ko azaroak 7 -
 Polonia  (1918 -
Lehen hizkuntza Poloniera
Heriotza Sancellemoz1934ko uztailaren 4a (66 urte)
Hobiratze lekua Parisko Panteoia
Heriotza modua berezko heriotza (aplastic anemia)
Familia
Aita Władysław Skłodowski
Ezkontidea(k) Pierre Curie  (1895eko uztailak 26 -  1906ko apirilak 19)
Seme-alabak
Anai-arrebak
Hezkuntza
Heziketa Parisko Zientzien Fakultatea
Parisko Unibertsitatea Doctor of Science : fisika
Parisko Unibertsitatea Master of Science : matematika
Parisko Unibertsitatea Master of Science : fisika
Flying University
Parisko Unibertsitatea 1894) Master of Science : matematika
Parisko Unibertsitatea
(1891 - 1893) Master of Science : fisika
Tesi zuzendaria Gabriel Lippmann
Doktorego ikaslea(k) André-Louis Debierne
Óscar Moreno
Marguerite Perey
Branca Edmée Marques
Hizkuntzak frantsesa
errusiera
Poloniera
Lanbidea
Lanbidea fisikaria, kimikaria eta unibertsitateko irakaslea
Enplegatzailea(k) Parisko Unibertsitatea
Jasotako sariak
Nominazioak
Kidetza Alemaniako Natur Zientzien Leopoldina Akademia
San Petersburgoko Zientzien Akademia
Sobietar Batasuneko Zientzien Akademia
Suediako Zientzien Erret Akademia
Zientzien Errusiar Akademia
Académie Nationale de Médecine
Lwów Scientific Society
Arteen eta Zientzien Herbehereetako Erret Akademia
Sinesmenak
Erlijioa agnostizismoa
IMDb nm1792513
Marie Curie Skłodowska Signature Polish.svg

Maria Salomea Skłodowska-Curie (1867ko azaroaren 7a1934ko uztailaren 4a) erradiologia arloan aitzindaria izan zen eta bitan irabazi zuen Nobel saria. Parisko eta Varsoviako Curie Institutuak eratu zituen.

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bere lehen urteetan Varsovian bizi izan zen. Haren gurasoak irakasleak ziren: aita matematika eta fisika ematen zituen eta amak, musika. Hamaika urte zituela, ama hil zitzaion, tuberkulosiaren ondorioz. Oso gaztea zenetik, Curieri irakurtzea gustatzen zitzaion eta hamabost urterekin graduatu zen. Ezin izan zen unibertsitatera joan, emakumeentzat debekatuta zegoelako, baina eskola klandestinoetara joaten zen.

Bronia ahizpa zaharrena Parisera joan zen unibertsitateko titulu ofiziala lortzeko. Haren ondoren, Marie ere hara joan zen 1891n. Sorbonan kimika eta fisika ikasi zituen. Familiak diru arazoak zituen bera laguntzeko eta dieta oso pobrea zuenez, sarritan gaixotu egiten zen. Ikasle bikaina zen, ordu asko ematen zituen ikasten eta horri esker Sorbonan eskolak ematen lehen emakumea izan zen.

1893an, fisikan lizentziatu zen eta bere ikasgelako hoberena izan zen. 1894an, matematikan lizentziatu zen eta Pierre Curie, senarra izan zuena, ezagutu zuen: bera 1895ean hil arte, hamaika urtez ezkonduta egon ziren. Urte berean, X izpiak asmatu ziren eta 1896an, erradioaktibitate naturala aurkitu. Zientzialariaren doktore-tesia azken gai horretan zentratu zen.

Marie eta Pierre Curiek material erradioaktiboak ikertu zituzten, uranioa batez ere, pechblenda edo uraninita forman. Pechblendatik irten zen uranioa pechblenda bera baino erradioaktiboagoa zen. Bi zientzialariek pechblendak uranioa baino erradioaktiboagoa zen beste elementu bat zuela bere barnean suposatu zuten. Horretaz aparte, torioak erradioaktibitatea sortu ahal zuela aurkitu zuten. Urteetan zehar, pechblenda lantzen segitu zuten eta beste bi elementu isolatu zituzten: polonioa (1898) eta radioa.

Aurkikuntza horien ondoren, Mariek gramo bat radio kloruro lortu zuen, pechblendako zortzi tona manipulatu ondoren. 1902an aurkikuntza berri hori erakutsi zuten eta une horretatik aurrera haien ospea areagotuz joan zen. Senar-emazteek radio atseginez aurkeztu zuten, patenterik gabe. Jendeak eskertu zuen hala egin izana, haien egoera ekonomikoa ona ez zelako eta ez zuten dirurik jaso erakusteagatik.

1903an Pierre Curiek, Henri Becquerelek eta Marie Curiek Fisikako Nobel saria jaso zuten elementu erradioaktiboekin egindako ikerketa zientifikoengatik. Marie lehen emakumea izan zen saria lortzen eta 15.000 dolar jaso zituen halaber. Hilabete batzuk geroago Pierre Curiek katedra bat lortu zuen Sorbonako unibertsitatean eskolak emateko. 1906an Pierre hil zen eta Mariek haren lekua bete zuen Sorbonako unibertsitatean. Lehenengo emakume irakaslea izan zen unibertsitatea sortu zenetik 650 urtera.

1910ean gramo puru bat radio lortu ahal zela frogatu zuen. Hurrengo urtean, Kimikako Nobel saria jaso zuen, radioa eta polonioa aurkitu eta radioa bakartu izanagatik. Lehen bezala, ez zuen bakartzea patentatu, zientzialari guztiek azter zezaten. Marie Curie bi Nobel Sari lortzen lehen pertsona izan zen. Handik aurrera, elementu horrekin egin zuen lan bere izena zuen laborategi batean: Curie laborategian,.

Lehen Mundu Gerran, Curiek erradiografia mugikorraren erabilera proposatu zuen soldadu zaurituak tratatzeko. Gramo bat radio ikerketarako eman zuen eta geroago lortu zuen beste bat, Varsoviako Radioaren Institutuari ere bai.

1934an, Passy-n hil zen, leuzemiaren ondorioz. Segur aski, gaixotasuna izan zuen hainbeste urtetan zehar erradioaktibitatearekin lan egiteagatik. 1935ean, Irène Joliot-Curie alaba nagusiak ere Kimikako Nobel saria jaso zuen, erradioaktibitate artifizialaren aurkikuntzarengatik.

1995ean, haren gorpua Parisko Panteoira eraman zuten: han lurperatu den lehen emakumea da.

Marie eta Pierreren bi alabek (Ève eta Irène) ere gurasoen pausoak segitu zituzten: Irènek ere Nobel saria irabazi zuen eta Ève bidaiari handia izan zen[1].

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Emakume bidaiariak lana Guzur truk blogean; ikus 40-48.or.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Marie Curie Aldatu lotura Wikidatan