Ablitas

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Ablitas

 Nafarroa Garaia
Ablitasko herrigunea.
Ablitasko herrigunea.

Ablitasko armarria

Izen ofiziala Ablitas
Estatua
Erkidegoa
Merindadea
Eskualdea
Espainia
Nafarroako Foru Erkidegoa
Tuterako merindadea
Erribera
Alkatea Cecilio Antón Ruiz (SIA)
Herritarra ablitastar[1]
Koordenatuak 41°58′28″N 1°38′26″W / 41.97444°N 1.64056°W / 41.97444; -1.64056Koordenatuak: 41°58′28″N 1°38′26″W / 41.97444°N 1.64056°W / 41.97444; -1.64056

Navarra - Mapa municipal Ablitas.svg

Eremua 77,4 km2
Garaiera 387 m
Distantzia 104 km Iruñera
Posta kodea 31523
Biztanleria 2.663 bizt. (2012)
Dentsitatea 34,41 bizt./km²
http://www.ablitas.com/

Ablitas[2] Nafarroa Garaiko hegoaldeko muturrean dagoen udalerria da, Euskal Herriko hegoaldekoena. Tuterako merindadeko herri honek 2.663 biztanle zituen 2012ko erroldan. Nafarroako hiriburu Iruñetik 104 kilometro hegoaldera dago.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ingurune naturala eta klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herriak Ebro ibaiaren sakonuneko udalerri guztien klima bera du, mediterranear epela. Urteko batez besteko tenperatura 14 gradu da, eta prezipitazioak 500 mm inguru. Urteko egun euritsuak 60-70 bitarte dira. Prezipitazioak udaberri eta udazkenean izaten dira ugarien.

Herrigunearen kanpoaldean, itsas mailatik 332 metro gorago, Espainiako Nekazaritza Ministerioaren estazio meteorologikoa dago.[3]

Lor aintzira[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Lor aintzira»

Lor aintzira Ablitasko ipar-mendebaldean dago. Ahate eta hegazti espezie ugariren bizileku da.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ablitas Tuterako errekonkistaren ondorengo herria da, Alfontso I.a Bataiatzaileak emaniko foruaren ondorioz. Erregeak berak Ablitasko meskita Tuterako Andre Maria elizaren eskumenean jarri zuen, baina dena den, Ablitasen, musulman ugari bizi izan zen XV. mendera arte. Musulmanez gain, judu batzuk ere bizi izan ziren kristauen artean.

1137. urtean Aragoiko Erresumak Nafarroakoari eraso zion, eta Antso VI.a Nafarroakoak, erasoari erantzuteko, Azagrako Gonzalo kontseilariaren laguntza izan zuen. Ablitas erregearen jabetza bihurtu zen, eta erresumako hegoaldeko muturreko herria izateagatik, defentsarako gune estrategikoa izan zen 1350. eta 1352. urteetako erasoaldi aragoitarretan. 1405eko urtarrilaren 31n, Karlos III.a erregeak jaurerria berretsi zuen eta Lakarrako Martin Enriquezi eman zion udalerriaren jabetza. 1439an Joan II.ak berriro ere aldarrikatu zuen jaurerria eta inguruko lurren kontrola, herritarrak "lakarraterren" leinuari lotuz.

1652an jaurerria konderri bihurtu zen eta Lakarra familiak herriaren kudeaketa ez ezik, legedia kriminala ezartzeko boterea ere lortu zuten, 1638an. Lakarratarrek alkatea eta bi erregidore edo zinegotzi izendatzeko ahalmena zuten. XIV. mendearen amaieran, Ablitasek harzuri harrobia zeukan, eta bertatik ateratako harriekin Tuterako gazteluaren kapitelak eraiki ziren. Horrez gain, Erriberriko jauregiaren errege irudiak eta beste hainbat elizatako egitura egiteko erabili ziren.

Udalerriak ordaindu beharreko zerga edo petxen kontura Tulebrasko mojen monasterioaren zerbitzua ordaintzen zen, baina Ablitasko jaurerria Lakarra familiari dohaintza moduan emateak arriskuan jarri zuen monasterioaren etorkizuna. Azkenik, Leonor printzesak monasterioak urtero jasoko zuen zuzkidura (hornidura) edo dirua berretsi zuen. XVIII. mendearen amaieran, herria Montijoko kondesak izendaturiko alkateak eta bi zinegotzik zuzentzen zuten.

XIX. mendearen hasieran, garia, garagarra, mahatsa eta oliboa landatzen ziren Ablitasko lurretan. Horrez gain, abeltzaintza eta harzuri eta igeltsu harrobiak zeuden. XIX. mendearen amaieran, Ablitasek 7.000 erregutako landatze lurrak zeuzkan, mende hasieran baino gutxiago.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ablitasko biztanleria
1897 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2006
1.826 1.825 1.926 1.959 2.060 2.242 2.314 2.275 2.348 2.326 2.264 2.306 2.438

2008ko erroldaren arabera, 240 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %9,76 (Nafarroako Foru Erkidegoko batez bestekoaren azpitik).

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ablitasko alkate Luis Maria Sada atera zen 2007ko hauteskundeez geroztik, UPN bere alderdiak udaleko hamaika zinegotzietatik sei lortu zituen eta hortaz gehiengo osoa udalean. Baliogabeko botoak 30 izan ziren (erroldaren %1,94) eta boto zuriak 34 (erroldaren %2,25). Abstentzioa %21,50ekoa izan zen.

2011n Cecilio Antón Ruiz aukeratu zuten alkate; PSNtik aldendutakoek[4] sortutako Ablitaseko Sozialista Independenteak (SIA) zerrendako burua da.

Udal Hauteskundeak Ablitasen
Alderdi politikoa 2011 2007
Botuak% Zngtzk Botuak% Zngtzk
Ablitaseko Sozialista Independenteak (SIA)  %41,33 6 - -
Nafar Herriaren Batasuna (UPN)  %40,85 5  %50 6
Nafarroako Alderdi Sozialista (PSN)  %6,66 0  %32,96 4
Nafarroako Ezker Batua (NEB)  %6,1 0  %14,8 1

Ablitasko alkateen zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alkateen zerrenda
2011 Cecilio Antón Ruiz (SIA)
2007 Luis Maria Sada (UPN)
2003 Luis Maria Sada (UPN)
1999 Inma Pinilla (PSN)
1995 Luis Maria Sada (UPN)
1991 Miguel Serrano (PSN)
1987 Ángel Vidal (CDS)
1983 Leocadio Escribano (PSN)
1981 Alberto Alegría (UCD)
1979 José Arriazu (UCD)

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udaletxea 1606an eraiki zen, Torrazako dorretik ekarritako harlanduekin. Gaur egungo egitura 1887an egindako berreraikitze baten ondorio da. Udala alkateak eta hamar zinegotzik osatzen dute.

  • HELBIDEA: Kale Nagusia, 78

Azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alberto Elcarte autobus konpainiak Ablitas Tuterarekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Ablitas eremu ez-euskalduneko udalerria da. Horrenbestez, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldan, herritarren % 0,01 ziren euskaldunak.

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herriko jaiak irailaren 7tik irailaren 14ra ospatzen dira Arrosarioko Andre Mariaren omenez. Horrez gain, uztailaren 22an Andre Maria Madalenaren jaiak antolatzen dira, udaletxe zaharraren balkoitik jaurtitako madariekin.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ablitasko Ospitalea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ablitasko ospitalea 1300. urtean sortu zen, Udalaren erabakiz. Eraikina mantentzeko, herritarrek emaniko limosnez baliatzen ziren. 1767an diru-bilketa herriko bi zinegotzik egiten zuten, jaiegunetan. 1896. urtean ospitalea udalaren eskuetan geratu zen, eta 1910etik aurrera Kontsolazioko mojen zaintzapean utzi zuten.

Ablitasko gaztelua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Ablitasko gaztelua»

Alfontso I.a Bataiatzailearen konkistaren ondorioz Ablitasko gaztelua eraiki zela uste da. 1276an Oibarko Martin Ruizek Juana erreginari omenaldia egin zion Ablitasko gazteluan eta erreinuko beste bost gotorlekuetan. Lau urte geroago, kanpoko horma berreraikitzeko lanak egin ziren, behera erorita baitzegoen. 1320an Juan Le Chat zen gotorlekuko alkaidea, eta bere karguan 10 liberako soldata jasotzen zuen. 1357an berriro ere, zaharberritze lanari ekin zitzaion, Ribaforadako Beltran gotorlekuko alkaide zelarik.

XVI. mendearen hasieran, Gaztelako erresumaren inbasioaren ondoren, Nafarroako Erresuma zaharreko gazteluen eraistea agindu bazen ere, Ablitasko gaztelua zutik mantendu zen, bai 1516an, bai 1521ean. Gaur egun zilindro itxurako dorrearen hondarrak, harlanduzko hainbat egitura, eta iraganbidearen zati batzuk kontserbatzen dira.

Santa Maria Magdalena eliza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Santa Maria Magdalena eliza (Ablitas)»

Santa Maria Magdalena eliza eraikin gotiko-errenazentista da. Aipagarriak dira harlanduzko dorrea eta gaztelubegiak. Jatorrizko egitura Erdi Arokoa den arren, elizaren gaur egungo egitura, XVI. mendetik aurrera egindako handitze eta berrikuntza lanen ondorio da.

XVI. mendearen amaieran, bi zatiko hiru nabe berri gehitu zitzaizkion jatorrizko nabe bakarrari, poligono itxurako aurrealdea eta sakristiarekin batera. Lan hauetan, berriro ere, izardun harlanduak erabili ziren.

Ablistasko kondeen jauregia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ablistako kondearen jauregia, XVII. mendean eraiki zen. 1788an, kondearen titulua Montijoko kondearen eskuetara igaro zen. Armagintza liburuan, Ablitasko jaunaren armarria ageri da, sable eta zilarrezko hogeita bat bezanterekin. Konderriko antzinako etxea, Foruen Plazan kontserbatzen da, harrizko dinteldun atea dauka, adreiluzko fatxada, eta arkudun iraganbidea. Fatxadan, koarteldun armarria ageri da.

Baselizak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jatorriz Ablitasen hiru baseliza izan ziren, San Migel, Sortzez Garbiaren baseliza, eta San Juan Pedrizena. Gaur egun, San Migel baseliza berria, eta Sortzez Garbiaren baseliza berria gordetzen dira, antzinako eraikinen hondarren gainean eraikiak.

Ablitastar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Ablitas Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa