Leatxe

Leatxe
Nafarroa
Izen ofiziala	Leache
Estatua Erkidegoa Merindadea	Espainia Nafarroako Foru Erkidegoa Zangozako merindadea
Alkatea	José Javier Iribarren Pérez (AEIL, indep.)
Herritarra	leatxear
Koordenatuak	42°36′28″N 1°24′25″W
[[Fitxategi:|300px]]
Eremua	14,66 km2
Garaiera	589 m
Distantzia	48,4 km Iruñera
Posta kodea	31460
Biztanleria	59 bizt (2011)
Dentsitatea	4,02 bizt/km²

Leatxe Nafarroako udalerria da. Zangozako merindadeko herri honek 55 biztanle zituen 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera. Nafarroako hiriburutik 48 kilometrora dago.

Inguru naturala eta kokapena

Herria Nafarroa erdialde-hegoaldean kokatzen da. Herrira heltzeko N-240 errepidea hartu behar da Iruña-Irunberriko norabidean. Behin Irunberrira iritsitakoan Oibarrera doan errepidea hartu ondoren, bertan hasten den beste errepide bat hartu behar da Leatxera iristeko.

Leatxek Ibargoitirekin egiten du muga iparraldean, Oibarrekin ekialdean, Ezporogirekin mendebaldean, eta Zarerekin hegoaldean.

Historia

1035. urtean Antso Gartzes III.a erregeak, bere seme Ramirori utzi zion herria. 1195ean Antso VII.a Indartsuak bestalde Jerusalengo San Juan Ospitale ordenari eman zion dohaintza moduan Leatxeren jabetza. Azken hauek, Bidaurreko Corbaran Gili eman zioten 1275ean. XIII. mendean Iratxetan hiriburu zuen Jerusalengo ordenaren hegalpe gisa aritu zen, orden hark aldi berean, gatazka izan zuen Iruñeko katedralarekin Leatxeko elizaren inguruko probisioa zela eta, eta Andorra mendia saldu zioten leatxetarrei 10.000 soldatako prezioagatik 1257. urtean.

Leireko monastegiak, herriko lur batzuk jaso zituen oinordetzan 1120a baino lehenago. 1845. urteko erreforma adminitratiboak burutu baino lehen, Leatxe, haraneko diputatuak gobernatzen zuen, herritarrek proposaturiko erregidoreekin batera. 1846an, erreforma burutu eta gero, Oibargo haranetik banatu eta Leatxek berezko udaletxea izan zuen. 1847an herriak 80 gari errobo eta urteroko 200 errealeko eskola zeukan. Herriko elizak, Jerusalengo San Juan ordenaren eskumeneko bikarioa zeukan, eta erregeak edo komendadore batek izendaturiko onuraduna, betiere, etekina zein hilabetetan lortzen zen bata edo besteak aukeratuz.

Demografia

Leatxeko biztanleria

1897	1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2006
307	305	274	237	231	210	209	177	106	87	65	46	46

2008ko erroldaren arabera, zazpi etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %13,46 (Nafarroako batezbestekoaren gainetik).

Ekonomia

Leatxeko udalerriaren mugetan, Izko mendizerran, eta Ibargoiti, Ezporogi, Oibar eta Irunberri bitartean, Nafarroako gobernuak eraikitako "Izko" izeneko parke eoliko dago. Instalaturiko potentzia 33,00 megawatteko da. Parkearen jabea Acciona da gaur egun.

Ondarea

Andra Mariren Jasokundearen eliza

Andra Mariren Jasokundearen eliza Leatxeko herriaren erdigunean kokatzen da. Estilo erromaniko berantiarreko eraikina da eta lau zatitan banaturiko nabe batez osaturik dago. Elizaren aurrealdea, horma-bularrez sendoturiko poligono itxurakoa da. Mendeetako zaharberritzeek eraginda, gaur egun jatorrizko eliza hartatik, portada, inguruko hormak, eta dorrearen behealdeko gunea baino ez dira kontserbatzen. Sabaia, gurutzeria bakaneko gangez estalia dago.

Eliza barruan, bataiharria, eta aldarearen mahaia nabarmentzen dira, aldarearen mahaiak, landare itxurako aipaingarridun kapitel sendoez osaturik. Erretaula nagusia, estilo erromanikokoa, XVII. mendearen lehen erdikoa dela uste da eta XX. mendean berriztu eta bermargotu zen. Erretaula lau zatitan banaturik dago, eta erliebe eta egurrezko irudiak dauzka.

Epistolaren ondoko kaperan, Gurutzatuaren XVII. mendeko egurrezko irudia dago. Ebanjelioaren ondoko kaperan, 1700. urtearen inguruko erretaula barrokoa dago, Familia Sakratuaren margolanarekin. Tamaina txikiagoan, Frantzisko Xabier, San Miguel Arkaingeruaren eta San Ferminen irudiak daude.

Baselizak

Elizaz gain, Leatxen Magdalena Andra Mariren baseliza dago.

Politika

Udal hauteskundeak

2007an Agrupación Independiente de Leache (AIL) izenpean aurkeztutako Jesus Maria Aiesa Aristu atera zen alkate; hautagai eta, beraz, zinegotzi bakarra izan zen. Ez zen baliogabeko botorik izan eta 2 boto zuri izan ziren (botoen %8,00). Abstentzioa %48,98koa izan zen.

Leatxeko Udala-2007

Alderdia	Botoak	Aukeratua?
Jesus Maria Aiesa Aristu (AIL)	23	Bai

2011n hiru izan ziren aukeratutakoak, denak Agrupación Electoral Independiente de Leache koak; José Javier Iribarren aukeratu zuten alkate.

Udaletxea

Leatxeko udaleko idazkaria Oibarko idazkari ere bada.

• HELBIDEA: Plaza Nagusia, z/g

Alkateak

Alkateen zerrenda

1979-1983
1983-1987
1987-1991
1991-1995
1995-1999
1999-2003
2003-2007
2007-2011	Jesús María Aiesa Aristu	AIL
2011-	José Javier Iribarren Pérez	AEIL

Euskara

Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Leatxe eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, ez dago euskara dakien herritarrik Leatxen.

Ikus, gainera

• Nafarroako udalerrien zerrenda

Kanpo loturak

• (Gaztelaniaz) Leatxeri buruzko bloga.
• Herria Oibarko errepidetik ikusia Google Street View-n.
• (Gaztelaniaz) Leatxeri buruzko informazioa Nafarroako Gobernuaren webgunean.