Mendigorria

Mendigorria
Nafarroa
Izen ofiziala	Mendigorría
Estatua Erkidegoa Merindadea Eskualdea	Espainia Nafarroako Foru Erkidegoa Erriberriko merindadea Tafalla
Alkatea	Manuel José Vieira Bonacho Tiago (PSN)
Herritarra	mendigorriar
Koordenatuak	42°37′46″N 1°50′3″W
Eremua	39,36 km2
Garaiera	401 m
Distantzia	29 km Iruñera
Posta kodea	31167
Biztanleria	1.062 bizt (2009)
Dentsitatea	26,98 bizt/km²
www.mendigorria.es http://www.mendigorria.es www.mendigorria.es

Mendigorria Nafarroako udalerria da. Erriberriko merindadeko herri honek 1.062 biztanle zituen 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera. Nafarroako hiriburutik 29 kilometrora dago.

Inguru naturala eta kokapena

Mengorria NA-601 errepidetik ikusia.

Herria, Nafarroa erdialdean kokatzen da, Erriberriko merindadeko ipar-mendebaldeko muturrean. NA-601 errepideak udalerria zeharkatzen du Gares eta Larragarako norabidean. Garesen A-12 autobiderako sarbidea dago Iruña eta Logroñorekin komunikatuz. Horrez gain, NA-6030 errepideak Artaxoa eta Tafallarekin elkartzen du udalerria.

Mendigorriak Zirauki, Mañeru, Obanos eta Garesekin egiten du muga iparraldean, Artaxoarekin ekialdean, Oteitza eta Villatuertarekin mendebaldean, eta Artaxoa eta Larragarekin hegoaldean.

Klima eta landaredia

Udalerriak klima mediterraniar kontinentala dauka, ezaugarri moduan negu hotz eta euritsuak, uda lehor eta nahiko sargoriak, euri irregularrak eta iparreko zierzo haizearen nagusigoa dituena. Urteko batez besteko tenperatura 12 eta 13 gradu artekoa, eta prezipitazioak 450 eta 550mm bitartekoak dira (urteroko egun euritsuak 70 inguru izaten dira).

Nekazaritzarako lurren eta ikatza sortzeko beharrak batetik, eta suteek bestetik, udalerri gehienean aurki zitezkeen arteak desagerarazi zituen. Gaur egun Mendigorrian aurki daiteken landaredia, sastraka eta zuhaixkez gain, birlandatutako pinuak dira (batez ere, Austriatik ekarritako pinu beltza, eta Alepo pinua).

Historia

Mendigorriko lehen biztanleak burdin arokoak dira, aurkitutako garai hartako aztarnen arabera. Udalerria, K. a. I. mendean erromatartu zen, eta ondorengo hiru mendeetan garatutako herri erromatarrak garapen handia izan zuen. Andelos izeneko herri erromatarrak, Plinio Gaztearen liburuetan aipatzen zen, andelotarren erdigune moduan. Herriak, ur-horniketa sistema nahiko garatua zeukan, eta egindako indusketetan, terma, etxebizitza eta kaleak aurkitu dira.

Erdi Aroa

Nafarroako Antso VII.a Indartsua erregeak, herriak ordaindu beharreko petxak, foruaren bitartez, egokitu zituen, eta 3640 urteko soldetetan zenbatu zituen. Mendigorriari "Novenera" izeneko forua eman zitzaion. XIV. mendetik XV. mendera, Gaztelaren inbasioek, kalte handiak eragin zituzten herrian, horrela, 1378an Gaztelako ejerzitoak herria okupatu zuten, baina 1463an, mendigorritarrek erasoari eustea lortu, eta gaztelatarrak kanporatzea lortu zuten. Herritarren kemena saritzeko Juan II.a erregeak "herri onaren" titulua eman zien mendigorritarrei, eta Nafarroako gorteetan jarlekua eskaini zien. Horrez gain, Lizarrako frankoek zeuzkaten pribilegio berak eman zizkien.

Beaumondarrek inguratuta, 1474an Leringo konteak zuzenduriko gizonek, eraso bortitza egin zuen herriaren aurka, kalte handiak eraginez. Nafarroako erregeak, berriz ere, herritarrak saritzeko, lur eremu handiagoak eman zizkion udalerriari.

Aro Modernoa

Andres Eguagirre izeneko mendigorritarrak "Eskopetarien Batailoi" bat osatu eta frantsesen aurka altxatu ziren 1808ko Independentzia gerraren hasieran. Talde hartan laurehun gizon inguru izatera heldu ziren. Urte batzuk beranduago, frantsesek herria bereganatzea lortu zuten, bertan soldatu-talde bat ezarriz. 1813ko apirilaren 21ean Espoz y Minak zuzenduriko gizonek, frantsesak garaitzea lortu zuten.

Gerra karlistetan, Larragako zubiaren inguruan, borrokatu ziren Zumalakarregiren eta Espainiako ejertzito liberaleko gizonak. 1835ko martxoaren 9ko borroka hartan, ez zen garailerik izan, eta bi bandoek, zauritu eta hildako ugari izan zituzten. Urte hartako uztailaren 16an, liberalek zuzenduriko Luis Fernández de Córdoba jeneralak, karlistak garaitzea lortu zuen. Horregatik, Espainiako erregeak Mendigorriko markes izendatu zuen. Azkenik, irailaren 12an, karlistak zubiaren ondoko lurretan garaituak izan ziren, eta horrela, gerra Mendigorriatik aldendu zen.

Gerra Zibila

Mendigorriko ezkertiar alderdi bakarra 1934an sorturiko Errepublikar Alderdi Erradikala izan zen. Errepublikaren aurkako altxamendu militar faxista burutzean, Mendigorrian ez zen hildakorik ezta atxiloketarik izan, eta herriko Celestino Lator zinegotzi errepublikarra, ez zuten bi urte beranduagora arte bere kargutik kendu.

Demografia eta biztanleria

Mendigorriko biztanleria

1897	1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2006
1.531	1.460	1.527	1.668	1.566	1.487	1.453	1.277	1.137	982	994	916	1.061

2008ko erroldaren arabera, 66 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %6,37a (Nafarroako batez bestekoaren azpitik).

Ondarea

Eraikin erlijiosoak

• Andre Maria Andiongoaren baseliza, Andionen
• Done Jakue baseliza
• Santa Maria eliza
• San Petri parrokia

Egitura zibilak

• Udaletxea
• Etxe blasonatuak
• Foruen plaza
• Arga ibaiaren gaineko zubia

Azpiegiturak

2003an elektrizitatearen Espainiako kudeatzaile publikoa den Red Eléctricak Castejón eta Gasteiz artean 400.000 volteko goi-tentsio linea bat eraikitzeko proiektua proposatu zuen. Proiektu horren arabera 46 metroko goi-tentsio dorreak eraikiko ziren Lizarraldeko hainbat udalerri zeharkatuz. 2008an proiektuaren aurkako talde bat sortu zen, eta 2010eko urtarrilaren 31n proiektuaren inguruko bozketa antolatu zen Arabako bost herri eta Nafarroako hogei herritan. Ezezko botoak %98,9 izan ziren.

Euskara

Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Mendigorria eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %0,77k zekien euskaraz hitz egiten.

2009an Mendigorria, Artaxoa eta Larragako guraso batzuek Biderra taldea sortu zuten, hiru herri horietako umeek irakaskuntza publikoan euskaraz -hau da, D ereduan- ikasi ahal izateko beharrezkoak diren neurriak lortu nahian.

Politika

Udal hauteskundeak

Agintaldi gehienetan herriko alkateak hautesle zerrenda independenteetako kideak izan dira; 2007anAgrupación Andion (AA) taldeko Javier Osés Zuñiga aukeratu zuten. Udaleko bederatzi zinegotzietatik sei lortu zituen taldeak eta hortaz gehiengo absolutua udalean. Baliogabeko botoak 24 izan ziren (emandako guztien %3,42a) eta zurizko 8 boto izan ziren (botoen %1,18a). Abstentzioa %20,88koa izan zen.

Mendigorriko Udala (2007)

Alderdia	Botoak	Zinegotziak
Agrupación Andion	421	6
UPN	248	3
PSN	0	0

2011ko udal hauteskundeetan ordea PSNkoa (207 boto eta 9 zinegotziak) izan zen zerrenda bakarra; Manuel José Vieira Bonacho Tiago aukeratu zuten alkatetzarako.

Udaletxea

• HELBIDEA: Foruen Plaza, 1

Alkateak

Alkateen zerrenda

1979-1980	Javier Beramendi Eritze	UAGN
1980-1983	Félix Jiménez Muro	AEI
1983-1987		AEI
1987-1991	José María Lorenz	AEI
1991-1995	Alfonso María Pagola Goñi	ASM
1995-1999	José Antonio Aritzala	HB
1999-2003	Mariasun Fernández Izu	AIM
2003-2007	Jesús Azkoiti Narbaitz	AIM
2007-2011	Javier Osés Zúñiga	Agrupación Andion
2011-2015	Manuel José Vieira Bonacho Tiago	PSN

Ikus, gainera

• Nafarroako udalerrien zerrenda

Kanpo loturak

• (Gaztelaniaz) Mendigorriko Udalaren webgunea.
• (Gaztelaniaz) Mendigorriari buruzko informazioa Nafarroako Gobernuaren webgunean.
• Larragarako errepidea Mendigorria parean Google Street View-n.