Faltzes

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Faltzes

 Nafarroa Garaia

Faltzesko armarria

Izen ofiziala Falces
Estatua
Erkidegoa
Merindadea
Eskualdea
Espainia
Nafarroako Foru Erkidegoa
Erriberriko merindadea
Arga-Aragoiko Erribera
Alkatea Valentín García Olkotz
(AIF, indep.)
Herritarra faltzestar
Koordenatuak 42°23′16″N 1°47′41″W / 42.38778°N 1.79472°W / 42.38778; -1.79472Koordenatuak: 42°23′16″N 1°47′41″W / 42.38778°N 1.79472°W / 42.38778; -1.79472

Navarra - Mapa municipal Falces.svg

Eremua 115 km2
Garaiera 294 m
Distantzia 57,2 km Iruñera
Posta kodea 31xxx
Biztanleria 2.559 bizt. (2012)
Dentsitatea 22,25 bizt./km²
www.falces.org http://www.falces.org www.falces.org

Faltzes[1] Nafarroa Garaiko hegoaldeko udalerri bat da, Erriberan dagoena, Iruñetik 57 kilometrora. 2.559 biztanle ditu.

Inguru naturala eta kokalekua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herria eta inguruko mendixken ikuspegia.

Faltzes Erriberriko merindadearen hego-mendebaldean kokatzen da. Herrira heltzeko N-115 errepidea hartu behar da Tafalla-Azkoiengo norabidean, Tafallatik 20 bat kilometrora eskuinean dagoen errepidea hartuz.

Faltzesen herri mugakideak honakoak dira: Hegoaldean Azkoien eta Marcilla, iparraldean Lerin, Miranda Arga eta Tafalla, ekialdean Olite/Erriberri, eta mendebaldean Andosilla.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Faltzesko klima kontinental motako klima mediterraneoa da, negu hotz eta euritsu eta uda bero eta lehorrekin. Aldaketa termikoa handia da, eta udaberri eta udazkenean tenperatura maximo eta minimoaren arteko aldea hogei gradutik gorakoa izan daiteke. Horiek dira urtarorik euritsuenak, eta urtean, batez beste, 450mm euri baino ez du egiten. Batez besteko tenperatura 13 eta 14 gradu artekoa da. Urte osoan zehar iparreko zierzo haizea nagusi izaten da, eta uda amaieratik udazkenera hegoalde eta hego-ekialdeko haizea nagusitzen da.

Jatorrizko landaredia erabat galdu da, eta gaur egun, herrigunearen inguruetan, XIX. mendetik aurrera birlandaturiko pinuak baino ez dira.

Estazio meteorologikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herrigunearen kanpoaldean, itsasoaren mailatik 290 metrora, Espainiako Nekazaritza ministerioaren estazio meteorologikoa dago.[2]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herriari buruzko lehen datu historikoak I. mendekoak dira. Garai hartakoak dira Faltzes herrian sorturiko lehen nekazaritza-ustiapenak erromatarren garaian. Aztarna ugari aurkitu dira garai hartako San Esteban herriaren inguruan. 860. urtean Mohamed I.a erregeak Nafarroa konkistatzeko ahalegina egin zuen, bai eta lurraldearen hegoalde guztia konkistatu ere, gaztelu askoren jabe eginda, Falah'san (Faltzes) gaztelua barne. Mende erdi geroago, Jabal-al-Bardiko borroka jazo zen eta Nafarroako errege Antso Gartzesek emirra menderatu eta preso hartu zuen. Nafarroako erregeak Faltzes eta Caparroso eskatu zizkien agintari musulmanei, emirra libre uztearen truke, eta horrela, bi herriak Nafarroako erresumako gune kristauan sartu ziren.

924. urteko udan, Abderraman III.a emirrak zuzenduriko armada handi batek Nafarroari eraso zion berriro ere. Uztailaren 13an, musulmanak, Azkoien suntsitu ostean, Faltzesa heldu ziren, eta gazteluaren inguruei, herriko laboreei, eta hainbat ondasuni su eman zieten. Bestalde, Nafarroako erresumak zituen gerra gastuak zirela eta, zerga ugari ordaindu behar izan zituzten faltzestarrek XIV. mendean. Herriko nekazarien haserreak gora egin zuen eta erregearen anaiari berari ere eraso zioten, eta honek zaldiz ihes egin behar izan zuen.

Eraso hartan parte hartu zuten biztanleetako batzuek hegoalderantz egin zuten ihes, erregearen mendekuaren beldurrez. Erregearen ofizialek dena den, herriko uzta eta ondasun guztiak hondatu zituzten eta hainbat atxiloketa egin zituzten. Kondenaturiko hemeretzi pertsonetatik zortzik, heriotza-zigorra jaso zuten.[3] XIV. mendean zehar, biztanleriak nabarmen egin zuen behera Izurri beltzaren eraginez. Hurrengo mendean, 1470. urtean, Juan II.a erregeak gaztelua eta herria Piarres Peraltakoari eta honen oinordekoei eman zien dohaintzan. Ordutik aurrera, herria nobleziako familien jabetza izan zen. Berrogeita hiru urte geroago, Fernando Katolikoak Alonso Carrillo Peraltakoari (Piarresen biloba) Faltzesen markeserria eman zion.

1662. urtean, faltzestarrek, markesari eta elizari hainbeste zerga ordaindu beharraz nazkaturik, baratxuriak landatzea erabaki zuten. Baratxuriak landatzeagatik ez zegoen hamarrekoa ordaindu beharrik, barazki berria zen eta. 1706an erregeordeak, Espainiako Ondorengotza Gerraren baitan, herriko 120 gizon gerrara bidaltzeko agindua eman zuen, Tuterara alegia, foruek agindu bezala, baina faltzestarrek ez zuten agindua bete. Erregeordeak Santa Cruz komisarioa eta beste bat bidali zituen matxinoak arrastoan sartzeko asmotan, baina izena emandakoen aita batek eraso eta bidalitakoen bat hil zen.

XX. mendeko gertakaririk odoltsuena Gerra Zibilean gertatu zen, 1936ko uztailaren 18aren ondorengo egunetan, errepresioa zabaldu zen Erribera guztian eta hainbat hilketa egin zituzten matxinatuek, guztira 29 faltzestar erail zituzten.

1960ko hamarkadatik aurrera, industriaren garapenari esker, hainbat enpresa berri sortu ziren herrian. Dena den, industria-jarduera asko ezin izan zuten herrian ezarri, nekazaritzatik bizi ziren herriko familiarik aberatsenek boterea galtzeko izan zuten beldurragatik. Horrek, epe luzera, industria Erriberako beste herrietara eraman zuen, lan-baldintza kaxkarragoak emanez faltzestarrei, eta hala, biztanleriak beherantz egin zuen 1970eko hamarkadatik aurrera.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Faltzesko biztanleria
1897 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2006
3.046 3.090 3.134 3.304 3.474 3.431 3.561 3.560 3.218 3.014 2.738 2.507 2.597

2008ko erroldaren arabera, 258 etorkin bizi ziren herrian, biztanleen % 9,99 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Faltzesko lur gehienak sekain lurreko laboreak landatzeko erabiltzen dira, beraz, ureztatzeko lurrak erroldaturiko lurren %18 baino ez dira. Landatzen diren laboreen artean piperrak, tomateak eta baratxuriak dute garrantzia gehien. XIX. mendearen amaieratik aurrera, asko handitu zen landatutako lurren azalera, eta urte gutxiren buruan 2.561 hektareatik (1906an), 5.557 hektareara igaro zen (1935ean).

Faltzesen, Nafarroako herri gehienetan bezala, nekazaritza aurrezki kutxak sustaturiko kooperatiba bat sortu zen, zehazki 1916ko abenduaren 19an. Beste kooperatiba batzuk ere sortu dira herrian, hala nola Salvador del Mundo upategi kooperatiba 1945eko abenduaren 26an, nekazari batuen upategi kooperatiba 1946ko abuztuaren 18an, Faltzestar Zirkuluaren kooperatiba 1948ko urtarrilaren 12an, Kontserben San Jose kooperatiba 1962ko ekainaren 18an, eta CONSERNA 1963an.

Industria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako gobernuak industrialdeak sustatzeko sortutako Nasuinsa elkartearen ekimenez, La Vergalada industrialdea eraiki zen XXI. mendearen hasieran. Eraikuntza lanak 2006an hasi eta urtebete geroago hiritartzea amaitzean enpresen pabiloiak eraikitzen hasi ziren. Industrialdea Los Rebollos izeneko gunean dago eta 158.839 metro koadroko azalera dauka.

Industrialdea N-121 errepideko sarbide zuzenetik gertu dago.

Bardeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Horrez gain, Erdi Aroan, Faltzesek, Fustiñana, Tutera, Cortes, Buñuel, Carcastillo, Melida, Kaparroso, Alesbes, Cadreita, Valtierra, Arguedas, Santakara, Martzilla, Cabanillas, Azkoien, Funes, Milagro, Corella, Olibako monasterioa, eta Erronkariko ibarra eta Zaraitzuko ibarrekin batera, Nafarroako Bardeetako elkartea osatu zuen. Bardeetako lur komunak nekazaritzarako erabiltzeko asmoarekin.

Parke eolikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Nafarroako parke eolikoak»

Faltzesko Moncayuelo eta Vedadillo izeneko guneetan, Nafarroako gobernuak eraikitako "Moncayuelo" eta "Vedadillo" izeneko parke eolikoak daude. Lehenak 48,00 megawattekoa potentzia dauka eta bigarrenak 49,50 megawatteko potentzia. Bi parkeen jabea Acciona Energia da gaur egun.

Ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Andre Mariaren Jaiotzaren eliza: Eliza neoklasikoa.
  • Salbador baseliza.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azken agintaldietan Faltzesko alkateak talde independenteetako kideak izan dira. 2007an Grupo Independiente de Falces (GIF) taldeko José Carlos García García aukeratu zuten alkate. Udaleko hamaika zinegotzietatik hamar lortu zituen, gehiengo osoa; oposizio bakarra Eusko Abertzale Ekintzako zinegotzia izan zen. Baliogabeko botoak 55 izan ziren (emandako guztien %3,61) eta boto zuriak 80 (%5,45). Abstentzioa %28,11koa izan zen.

Faltzesko Udala-2007
Alderdia Botoak Zinegotziak
Grupo Independiente de Falces (GIF) 1.166 10
Eusko Abertzale Ekintza 223 1

2011n hiru zerrenda aurkeztu ziren, baina espainiar epaitegiek Izquierda Falcesina legez kanpo utzi zuten ezker abertzalearekin loturak zituelakoan. Agrupación Independiente Falcesina taldeak (6 zinegotzi) irabazi zuen eta Valentín García Olkotz alkate bihurtu zen. PSNk 5 hautetsi erdietsi zituen. UPN edota PPren inguruko zerrendarik ez zen eratu[4].

Faltzesko Udala-2011
Alderdia Botoak Zinegotziak
AIF 731 6
PSN 582 5
Izquierda Falcesina legegabetua 0

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1868an eraiki zen, eta harlanduzko hiru zatitan banatuta dago. Beheko solairuan arku hirukoitza dago, eta lehen solairuan, bost baoz osatutako balkoi zabala. Azken solairuan XVIII. mendean egindako ikur barrokoa dago. Udaletxearen fatxadaren ondoan, Iruñeko udaletxearen plazan egondako kale argi modernistak daude, Iruñeko udalak Faltzesi oparitu ostean. Udala alkateak eta hamar zinegotzik osatzen dute.

  • HELBIDEA: Foruen Plaza, 11

Faltzesko alkateen zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alkateen zerrenda
1979-1983
1983-1987
1987-1991
1991-1995
1995-1999
1999-2003 Clemente Amatriain Azkona GIF
2003-2007 Clemente Amatriain Azkona GIF
2007-2011 José Carlos García García GIF
2011- Valentín García Olkotz AIF

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Faltzes eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %1,65ek zekien euskaraz hitz egiten.

Azpiegitura eta garraioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

La Tafallesa autobus konpainiak Faltzes eta Iruñea bitarteko autobus linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu ditu norabide bakoitzeko, eta honako ibilbidea:

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pedro Iturralde gizarte etxean hainbat antzerki emanaldi eta kultur ekitaldi antolatzen dira urte osoan zehar.

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekitaldien zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

"Piloia"[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2009ko piloiaren entzierroa.

Faltzes herriko jaiak ospatu bitartean (abuztu bukaeran), eta umeentzako egunean izan ezik, Faltzes ondoko mendietan barrena "Piloiaren entzierroa" antolatzen da. Entzierroan bigantxak erabiltzen dira. Ekitaldia goizeko bederatzietan hasten da, nahiz eta ordu eta erdi lehenago, entzierrotxoa izaten den (bigantxak entzierroa hasten den tokira eramaten dituztenean).

Bigantxak ibilbidearen hasierara eramatean, jendea isilik egoten da, eta herritarrek muinoaren goialdetik ikusten dute dena. Goizeko bederatzietan, herriko gazteak ibilbidean jarri, eta txupinazoa jaurtitzean, bigantxak aske uzten dituzte eta entzierroa hasten da. Gazteek Leringo antzinako bidean zehar korritzen dute, alde batean mendia, eta beste aldean amildegia dutela. Askotan, bigantxaren bat amildegian behera erori eta aske geratzen da, eta zauritu ugari izaten da urtero.

Faltzestar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Faltzes Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Herriko Wikiatlasa