Leotz

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau Orbaibarreko udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Leotz (argipena)».

Leotz

 Nafarroa Garaia
Leozko bandera

Leozko armarria

Izen ofiziala Leoz <> Leotz[1]
Estatua
Erkidegoa
Merindadea
Espainia
Nafarroako Foru Erkidegoa
Erriberriko merindadea
Alkatea Ramón Muruzabal Del Castillo
(Leoz Bizirik[2])
Herritarra leoztar
Koordenatuak 42°38′42″N 1°31′9″W / 42.64500°N 1.51917°W / 42.64500; -1.51917Koordenatuak: 42°38′42″N 1°31′9″W / 42.64500°N 1.51917°W / 42.64500; -1.51917

Maps of municipalities of Navarra Leotz.JPG

Eremua 96,23 km2
Garaiera - m
Distantzia 38 km Iruñera
Posta kodea 31395
Dentsitatea ERROREA: ezin izan da automatikoki kalkulatu, arazoa konpontzeko egin klik hemen bizt./km²

Leotz[3] Nafarroako udalerria da, Nafarroako hiriburutik 38,5 kilometrora dagoena. 2012ko urtarrilaren 1eko erroldan, 261 biztanle zituen.

Inguru naturala eta kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amatriaingo kontzejuaren ikuspegia.

Erriberriko merindadeko herria, merindadeko ipar-ekialdean dago. Herrira heltzeko lehenengoAP-15 autobidea eta ondoren, Oloritz eta Orisoain bitarteko errepidea hartu behar dira.

Leotz udalerriak ondorengo hauek ditu mugakide: Ibargoiti iparraldean; Ezporogi, Garinoain eta Oloritz ipar-mendebaldean; Eslaba ekialdean; Lerga hego-ekialdean; San Martin Unx hegoaldean; Tafalla eta Puiu hego-mendebaldean; eta Orisoain mendebaldean.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klimaren ezaugarri mediterraneoak bai batez besteko tenperaturan (12,5 gradu) bai batez besteko prezipitazioetan (600-900mm batez beste) ikusten dira. Aldaketa termikoa handia da, eta 20 gradurainoko aldea egon daiteke udaberriko eta udazkeneko egun askotan. Udan bi hilabete idor izaten dira, uztaila eta abuztua. Urteroko egun euritsuak 80 eta 100 bitartean dira.

Gizakiaren eragina dela eta, jatorrizko basoen azalera asko gutxitu da, eta mantendu den guneetan ameztiak nabarmentzen dira. Horrez gain, XIX. mendetik aurrera egindako birlandaketen ondorioz, Austriatik ekarritako pinu lariziarren (Pinus nigra) eta beltzen 351 hektarea daude.

Herriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerri zabal hau gaur egun ezagutzen dugun lur-eremuan 1857ko errolda baino lehen hasi zen gauzatzen, urte horietan zenbait udalerrik (Amatriain, Artariain, Bezkitz, Benegorri, Olleta eta Iratxeta) bat egin zutelako Leotzekin. Bat egin zuen azkena Santsoain izan zen, Musker-Hiriberriko, San Lorentzoko eta Pozueloko jaurerriekin batera.

Gauzak horrela, udalerria osatzen duten herriek garai batean Orbaibarrera hedatzen ziren lau zatietatik biren alde gehiena hartu zuten beren baitan: alde batetik Leotzarango Zendea zaharreko herriak (Artariain, Hiriberri, Iratxeta, Leotz, Munarrizketa, Olleta, Santsomain eta Uzkita) eta bestetik Puiuko Zendeako herri gehienak (Amatriain, Benegorri, Bezkitz eta Makirriain). Baina beste aldetik Orisoain (Leotzarango Zendeakoa) bereizi egin zen eta egun, bere udalerri independentea dauka. Bere izena daraman zendean Puiuk ere udalerria izan du aspalditik.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olletako etxeak errepidetik ikusiak.

Historiaurreko aztarna ugari aurkitu dira haranean. Erdi Aroan, gaur egun husturik dauden hainbat leku populaturik zeuden. Nafarroako udalerri askotan bezala, Leotzen ere, jauntxo batek agindu zuen XIX. mendera arte. XIX. mendearen erdialdeko erreforma administratiboa burututa, harana osatzen zuten herri guztiek Leotz udalerri independentea osatu zuten (denak Santsoain izan ezik). Izan ere, 1970eko hamarkadan, biztanleria gehiena galtzean, Santsoain udala desegin, eta haren lurrak Leotzek hartu zituen.

Katalain[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Vianako printzearen fundazioak Katalaingo monumentu gunea berriztuko zuela esan zuen 2008an. Katalain Garinoaingo herri hustua da, eta bertan estilo erromaniko berantiarreko eliza, monasterioa, etxea eta landetxea daude, denak XIII. mende eta XV. mendea bitartean eraikiak. Eliza 1981. eta 1984. urteen artean berreraiki zen eta Vianako printzearen erakundeak gainontzeko eraikinak berriztuko omen ditu.

Gunea berrizteko lanek 200.000 euroko aurrekontua izango dute, izan ere, 2009an Izarbeibarko sei herrik Katalainen gune osorako azpiegitura eta zerbitzuak ezartzeko proiektu komuna aurkeztu zuten Espainiar estatuko gobernuak emandako diru-laguntzei esker. Horrela, Garinoain, Leotz, Oloritz, Orisoain, Puiu eta Untzueko udalek plangintza horretako diru-laguntzak batu eta 140.000 euro biltzea lortu zuten, Mairaga Erdi-aldea mankomunitatearen barnean, Espainiar estatuko gobernuari laguntza eskatuta.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriaren jarduera ekonomiko nagusia nekazaritza da. Azken urteetan, landa turismoa garatu da eta horrela gaur egun hiru landetxe daude: Artadi Etxea, Enara Etxea eta Arkuaren Etxea. Bestalde,landatutako lurren azalera asko hazi zen XX. mendean, Nafarroako herri gehienetan bezala eta horrela, 1896an 1.500 hektarea lantzen ziren eta 1950ean, berriz, 2.108. Landatzen diren laboreen artean, sekain lurreko zerealak eta mota askotako zuhaixkak eta mahastiak daude. Abeltzaintzak garrantzi txikia izan du beti eta 1906an 364 behi, 50 zaldi, 75 asto eta 5.225 ardi zeuden arren, 1982an kopuru hori erdira murriztu zen.

Lur komunak erroldaturiko lurren %35 dira, eta basoen %90, larreen %25 eta laborantza lurren %10. Industria ibarrean dagoen eraikuntza enpresara mugatzen da eta zerbitzuak ibarreko kontzeju handienetan dauden taberna eta dendetara. Herritar gehienek Iruñeako, Tafallako eta Erriberriko industrialdeetan egiten dute lan.

Parke eolikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Nafarroako parke eolikoak»

Udalerriaren hego-ekialdean, Olleta kontzejutik bost kilometrora, Nafarroako gobernuak 1990eko hamarkadan eraikitako parke eolikoa dago. Horrez gain, Gerinda mendizerran "Peña Blanca I" eta "Peña Blanca II" izeneko parke eolikoak daude,Leotzen eta Tafallaren arteko mugan. Instalaturiko potentzia hiruren artean 64,26 megawattekoa da.

Horrez gain, udalerriaren hegoaldean, Ezporogi eta Ibargoiti bitartean, "Ibargoiti" izeneko parkea dago, instalaturiko potentzia 28,08 megawattekoa da.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Leozko biztanleria
1897 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2006
1.106 1.127 1.116 1.068 1.013 875 771 527 260 142 196 248 278

2008ko erroldaren arabera, lau etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %1,47 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

Ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amatriain[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amatriaingo Doneztebe eliza: XIII. mendean harriz eraikitako estilo erromanikoko eliza da. Elizaren gaur egungo itxura, XVII. mendean eginiko zaharberritzearen ondorio da. Parrokiaren barruan, Ama Birjinaren erretaula nagusi barroko bat nabarmentzen da. Irudian, Ama Birjina eserita ageri da, belaunen gainean umea duela. Irudi hori Sagrarioko Andre Mariaren baselizan zegoen, baina, baseliza hura galduta, Doneztebe elizara eraman zuten.

Artariain[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Joan Bataiatzailearen eliza: herriaren erdigunean dago. Jatorrizko XIII. mendeko elizatik puntadun kanoidun nabea eta ebanjelioaren ondoko kapera txiki bat baino ez dira gordetzen. Aurrealdea, sakristia eta beste kaperarekin batera, 1671n eraiki zen, eta portikoa estilo pizkundetarrekoa 1772koa da. Herriaren gunerik garaienean "Kalbarioa" dago, harriz eginiko estela. Herritarrek Aste Santuan bertara joateko ohitura zuten.

Benegorri[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herriko gunerik garaienean San Bartolome elizaren arrastoak daude, landa estilo erromanikoan 1200. urtearen inguruan eraikia. Portadak eta portiko barrokoak oraindik zutik diraute eta XVI. mendean eraiki ziren. 1806an eliza berriztu bazuten ere, 1997ko urtarrilaren 21ean izandako ekaitz baten ondoren, behera erori zen.

Bezkitz[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Andres eliza: herriaren gorengo puntuan dago. XIII. mende hasierako eraikin erromanikoa da eta urteetako utzikeria dela eta, parrokia egoera txarrean da gaur egun. Elizaren barruan zegoen Ama Birjinaren egurrezko irudi gotikoa Museo Eliztarrean dago gaur egun, eta kanpaiak Etxanoko baselizan daude.

Hiriberri[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriberri gaur egun herri hustua da. Eraikin gutxi gordetzen dira gaur egun baina duela mende asko lau dorrez inguraturiko jauregi bat izan zen herrian. Jauregiak armarriak, almenak eta harlanduzko hormak zituen. 1970eko hamarkadan jauregia berrizten saiatu ziren baina lanak amaitu gabe geratu ziren eta hala, eraikina gaur egun erdi eraikita ageri da.

Iratxeta[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Doneztebe eliza: 2002ko urrian zaharberritu zen, eta sarreran, korura igotzeko jatorrizko eskailerak gordetzen dira. Horrez gain, Leatxeko komendadorearen hilobia estaltzen zuen hilarria ere elizaren sarreran dago.

Makirriain[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Santa Katalina eliza: XIII. mendean eraiki zen estilo aurre-gotikoan. Harrizko ataria nabarmentzen da. XVIII. mendean, herritarrak elizaren egoera txarraz kezkaturik, zaharberritzea prestatu zuten, horretarako 8.000 erreal ordaindu zituzten.

Munarrizketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Bartolome eliza: hondatuta dago gaur egun eta zutik geratzen den gauza bakarra XIII. mendeko egitura da. Elizak zeukan jatorrizko bataio-harria Orreagako kolegiatan dago. Orbaibarko monasterioa Munarrizketan zegoela uste da, baina eraikina gaur egun galdurik dagoenez, ezin da non zegoen zehatz esan.

Olleta[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olletako eraikinik garrantzitsuena "Armadun jauregia" da. Gaur egun ez dakigu jatorriz jauregia non zegoen, baina historialari batzuen ustetan gaur egungo frontoiaren inguruan zegoen. Herriaren erdigunea Olleta plaza da.

Santsoain[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jasokundearen eliza: XIII. mende hasierako eraikin aurre-gotikoa da. XIV. mendean aurrealdeko ganga, koru garaia oinetan eta sotokoruaren estaldura gehitu zitzaizkion. Koruaren ezaugarriak Uxueko elizaren koruaren antzekoak dira, eta igotzeko eskaileretan polikromaturiko zortzi armarri ageri dira, besteak beste, Evreuxtarren etxea eta Nafarroako kateen armarriak.

Santsomain[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San pedro eliza: XIII. mendearen hasieran eraiki zen eta gaur egun jatorrizko eraikina aldatu gabe gordetzen da, eskualdeko beste elizekin gertatzen ez den bezala. Elizaren harrizko zorua jatorrizkoa da eta bertan antzinako hilarriak ageri dira. Hilarrietako batek XVI. mendeko Santsomaingo jauregiaren ikurra dauka.

Sakristia XVI. mendearen amaierakoa da, eta horren ondoan, komun txiki bat gorde da. Elizaren barruan zeuden jatorrizko margoak eta irudiak Nafarroako hainbat parrokiatan eta Elizaren Museoan daude gaur egun.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2003tik 2011ra Leozko alkatea Agrupación Independiente de Electores de Leoz (AIEL) herri ekimeneko Endika Zabaltza Murillo izan zen; Zabaltza euskalduna da. 2007an Udaleko zazpi zinegotzietatik bost lortu zituen taldeak eta hortaz, gehiengo osoa. Baliogabeko botoak 12 izan ziren (emandako guztien %6,06) eta 9 boto zuri izan ziren (botoen %4,84). Abstentzioa %24,71koa izan zen.

Leozko Udala (2007)
Alderdia Botoak Zinegotziak
Agrupación Independiente de Electores de Leoz (AIEL) 115 5
Grupo Independiente del Ayuntamiento de Leoz (GIAL) 62 2

2011n, berriz, hauek izan ziren aurkeztutako zerrendak eta lortu zituzten zinegotziak: Leoz Bizirik (4 eta alkatetza Ramón Muruzabalentzat), Hiru Erreka-Tres Barrancas (2) eta UPN (1). Leoz Bizirik ehiza-esparru baten kontrako kanpainatik sortu zen taldea da[4].

Leozko Udala (2011)
Alderdia Botoak Zinegotziak
Leoz Bizirik 98 4
Hiru Erreka 61 2
UPN 28 1


Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udaletxea eliza eta frontoiaren aurrean dago, antzina eskola moduan erabiltzen zen eraikin batean. 1930eko hamarkadan eraiki zen, eta XX. mendean berriztu zen azkeneko aldiz. Eraikinak beheko solairua eta horren gaineko lehen solairu bat dauzka. Fatxada nagusia margoturik dago, eta udal bulegoez gain, herriko maisuaren etxebizitza dago bertan. Udala alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute.

  • HELBIDEA: Doneztebe kalea, 26 (Iratxeta)

Alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alkateen zerrenda
1979-1983
1983-1987
1987-1991
1991-1995
1995-1999
1999-2003
2003-2007 Endika Zabaltza Murillo AIEL
2007-2011 Endika Zabaltza Murillo AIEL
2011-2015 Ramón Muruzabal Del Castillo Leoz Bizirik

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Leotz eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %15,04k zekien euskaraz hitz egiten. Euskal hiztun gehien dituen Erriberriko merindadeko udalerria da.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Leotz) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako legebiltzarrean. UPN ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, PSN alderdiaren ustegabeko jarrera aldaketak atzera bota zuen gune mistoaren hedapena[5].

2009ko urtarriletik Erriberriko udalerriaren izen ofiziala Leoz <> Leotz da[6].

Hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Leotzek ez du eskolarik gaur egun, eta hori dela eta, ibarrean bizi diren umeek Tafallako eskoletara joan behar dute. Udalak umeak garraiatzeko taxi bat erabiltzen du. XX. mendean zehar biztanleriaren bi heren galdu ostean, pixkanaka egoera hobetuz doa, eta Iratxetan 30 urtean umerik jaio ez zen arren, azken hamar urteetan sei ume jaio dira. Artarainen bost bikote gazte bizi ziren 2008an, eta Benegorrin beste bi ume daude.

Baliteke etorkizunean, Leotzen eskola zabaldu behar izatea, demografia hobetuz doan heinean.

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriko kontzeju bakoitzak bere egunean ospatzen ditu jaiak:

Zerbitzuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Leotz, "Mairaga-Erdi Aldea Mankomunitateko" kidea da.

Leoztar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Leotz
Portal.svg
Wikipedian atari bat dago honi buruz:
Euskal Herriko:Wikiatlasa


Orbaibar
Barasoain | Garinoain | Leotz: Amatriain, Artariain, Benegorri, Bezkitz, Hiriberri, Iratxeta, Leotz, Makirriain, Munarrizketa, Olleta, Santsoain (Musker-Hiriberri, Pozuelo, San Lorenzo), Santsomain, Uzkita | Oloritz: Bariain, Eristain, Etxague, Lepuzain, Mendibil, Oloritz, Orizin, Soltxaga | Orisoain | Puiu | Untzue