Gares

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Gares

 Nafarroa Garaia
Garesko zubi erromanikoaren eta Arga ibaiaren ikuspegia.
Garesko zubi erromanikoaren eta Arga ibaiaren ikuspegia.
Garesko bandera

Garesko armarria

Izen ofiziala Puente la Reina / Gares
Estatua
Erkidegoa
Merindadea
Eskualdea
Espainia
Nafarroako Foru Erkidegoa
Iruñeko merindadea
Izarbeibar
Alkatea Fidel Arakama Azona
(Agrupación Puentesina)
Herritarra garestar
Koordenatuak 42°40′20″N 1°48′55″W / 42.67222°N 1.81528°W / 42.67222; -1.81528Koordenatuak: 42°40′20″N 1°48′55″W / 42.67222°N 1.81528°W / 42.67222; -1.81528

Navarra - Mapa municipal Puente la Reina.svg

Eremua 39,7 km2
Garaiera 344 m
Distantzia 24 km Iruñera
Posta kodea 31100
Biztanleria 2.835 bizt. (2012)
Dentsitatea 71,41 bizt./km²
http://www.puentelareina-gares.es/

Gares[1] (gaztelaniaz Puente la Reina) Nafarroa Garaiko erdialdeko udalerri bat da. 2012ko urtarrilaren 1eko erroldan, 2.835 biztanle ditu. Izarbeibarrean kokaturik, 39.7 km2ko azalera du, eta batez beste 344 metroko garaiera, nahiz eta Ekoien izeneko gailurra 923 metrora ere iritsi. Robo ibaia Argara isurtzen da Garesen. Herriak Mañeru, Artazu eta Girgilao ditu muga mendebaldean, Mendigorria hegoaldean, Obanos eta Legarda ekialdean eta Belaskoain, Arraiza eta Erreniega mendia iparraldean.

Inguru naturala eta kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herriaren ikuspegia.

Perdoneko mendizerraren hegoaldean kokatzen da Izarbeibarrean Iruñeko merindadean. Klima mediterraneoko gunea da, urteko batezbesteko prezipitazioak 593mm ingurukoak dira. Urteko tenperaturak leunak izaten dira, batez beste, 11 Â°C eta 14 Â°C.

Robo ibaiak harana zeharkatzen du Arga ibaira heldu arte Garesko udalerriaren mugetan. Horrez gain, Salado eta Nekeas ibaiak aipagarri dira.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iparraldetik hegoaldera, luzera handiko udalerria izanik, klima aldatu egiten da udalerriaren gunea zein den. Horrela, hegoaldean, mediterraneo klima kontinentala nagusitzen da, eta iparraldean klima mediterraneo-azpimediterraneoa dago. Batez besteko tenperatura 10 gradukoa da iparraldean eta 13 gradukoa hegoaldean. Prezipitazioak ere nahiko aldakorrak dira 500mm batez beste hegoaldean (urteroko egun euritsuak 75 dira), eta 1.000mm iparraldean (urteroko egun euritsuak 100 dira). Udalerriko gunerik menditsuenetan 1.000mm baino gehiago jausten dira urtero.

Garesko jatorrizko landaredia ia erabat galdu da nekazaritzaren eraginaren ondorioz. Oraindik ere, arte eta haritz batzuk badaude (13 hektarea baino ez XX. mendearen amaieran), baina udalerriaren gehienean sastraka eta mota askotako zuhaixkak dira nagusi. Birlandaturiko basoen azalera nahiko handia da, 767 hektarea, eta birlandaketa batez ere Austriatik ekarritako lariziar (Pinus nigra) eta pinu beltzekin egin zen.

Estazio meteorologikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garesen, itsasoaren mailatik 348 metrora, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak 1928an jarritako estazio meteorologikoa dago.[2]

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garesko kale nagusiaren ikuspegia.

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Santiago, La Población, San Pedro, Zubiurrutia, Aloa, Zabalzagain, Nekeas eta Fuente de la Grana.

Jaurerriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Sarriako jaurerria Gendulaingo kondeen eskumeneko jabetza izan zen, eta jaurerriak legez bertan behera geratzean, etxalde pribatu bihurtu zen. Etxaldean, jauregi bat, hiru etxe, eta inguruko lau herrixka txiki zeuden, Errota, Sotes, Aos eta Ekoien. Izarbeibarreko udalerria XIX. mendearen erdialdean desagertzean Sarria, Gares udalerriaren menpe geratu zen. Felix Duarte Goñik erosi zuen etxaldea, eta horren oinordekoek Nafarroako Aurrezki Kutxari saldu zioten Sarriako upategia 1980ko hamarkadaren hasieran.
  • Iriberriko jaurerria Izarbeibarko herrietako bat izan zen XIX. mende erdialdeko erreforma administratiboa egin zen arte. 1407an Carlos III.a erregeak Muruzabal konderrira batu zuen Iriberri. XVI. mendearen hasieratik herri hustua izan zen, baina XIX. mendearen hasieran etxebizitza bat bazen herrian. Doneztebe omentzen zuen eliza bat izan zen herrian.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriari izena emango zion Arga ibaiaren gaineko Garesko zubi erromanikoaren ondoan, eta erromesek Santiago Compostelakoara egiten zuten Donejakue Bidean, bazen XII. mendearen amaieran, "biztanle libreek" osatutako herrixka bat. Alfontso I.a erregeak, herriaren mugak zehaztu eta Lizarrako forua eman zien 1122an. Iratxe eta Leireko monasterioak hainbat jabetza izan zituzten Garesen Erdi Aro osoan zehar. Erregeak "hiribildu on" izendatu ostean, jarlekua izan zuen Nafarroako Gorteetan. Katalina eta Juan III.a erregeek, urteroko azoka eta asteroko merkatua antolatzeko eskubidea eman zioten herriari 1498an.

Erromesak Donejakue Bidean Garestik gertu.

1416an udalerriaren mugak handitu ziren, Zubiurrutia eta Gomaziaingo guneak anexionatuz, eta 1846an udalerrien erreforma administratiboa burutzearekin batera, Ekoien, Sarria, Sotes eta Hiriberriko guneak Garesi batuz. 1498an erregeek emandako urteroko azoka uztailaren 29tik abuztuaren 12ra antolatzen hasi ziren arren, 1709an Erriberrin bilduriko gorteek, uztailaren 14tik uztailaren 31ra aldatzea erabaki zuten. XVII. mendearen amaieran, herriaren inguruko lurretako laborerik garrantzitsuena mahastiak ziren. Industria xumea izan arren, pattarra eta oihalak ekoizten zituzten lantegi bana zeuden.

Nafarroa Garaiko udalerri gehienek bezala, XVIII. mende eta XIX. mendeetako gerrak jasan behar izan zituen, eta Independentzia Gerrako nahiz Karlistaldietako gudetako batzuk udalerriaren mugetan gertatu ziren. XIX. mendean, azoka eguna aldatu zen berriro ere, irailaren 26tik irailaren 30era. XX. mendearen hasieran, bi eskola publiko, eta beste bi ikastetxe pribatu zeuden Garesen. Horrez gain, irina ekoizten zuten bi errota, zazpi txokolate- lantegi, abarketak egiten zituzten bi tailer, bi olio-prentsa, Goardia Zibilaren koartela, eta udal ospitalea zeuden. 1891n herriko gazteenen hezkuntza hobetzeko asmoarekin Juan de Mena y Goldaratz fundazioa sortu zen.

Ospitaleak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bi ospitale izan ziren XV. mendetik aurrera Garesen. Zaharrena Tenplarioena izan zen (ondoren Jerusalengo Ospitalarien ordenaren jabetzakoa izango zena). Ospitalea X. mende eta XI. mendeen artean sortu zen, eta jatorriz Donejakue Bideko erromesak hartzen zituela uste da. 1448an, Juan II.aren erregealdian, beste ospitale bat eraikitzeko agindua eman zen, tenplarioen ospitalea zegoen toki berean.

Gurutzearen Ospitalea, Vianako printzeak 1448ko otsailaren 6an idatzitako dokumentu bati esker eman zen ezagutzera. Vianako printzeak berak ospitalea eraikitzeko lurrak eskaini zituen Sorakoitz izeneko lekuan. Ospitaleak garrantzia handia izan zuen XV. mendetik XVI. mendera, baina, azkenik, erabili ez, eta eraikina bertan behera geratu zen.

Udaleko Ospitalea, berriz, 1556an jarri zuten martxan, eta gaixoak sendatzeaz emakume bat arduratzen zen. 1857an eraikin zaharra beste zeregin batzueterako erabili zen, etxerik ez zuten pertsonentzako aterpe bihurtu zen, eta udal ospitalea beste eraikin batera eraman zuten.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garesko biztanleria
1897 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2006
2.283 2.287 2.114 2.055 1.965 1.888 1.733 1.908 2.017 1.951 2.124 2.412 2.630

2008ko erroldaren arabera, 324 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %12,17 (Nafarroa Garaiko batezbestekoaren gainetik).

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Nafarroako parke eolikoak»

Garesko udalerriaren ipar-ekialdean, Erreniega mendizerran, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak gobernuak eraikitako "Hiriberri" izeneko parke eolikoa dago. Parkeak duen potentzia 19,80 megawattekoa da. Parkearen jabea Acciona da gaur egun.

Ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arga ibaiaren gaineko Garesko zubi erromanikoa.
  • Santiago Eliza: XII. mendeko eraikina, eliza barruan Santiago apostoluaren egurrezko irudi erromaniko bat dago, "Beltza" izenaz ezagutua, duen kolore beltza dela eta. Horrez gain, Arrosarioko Ama Birjinaren irudi bat eta San Bartolomeren harrizko beste irudi bat.
  • Gurutzearen eliza: eliza barruan germaniar jatorriko Y formako jainko gotiko bat dago.
  • San Pedro eliza: elizaren barruan Puyko Ama Birjina dago. Dorrea Santos Angel Otxandategi arkitekto neoklasikoak egin zuen.
  • Garesko zubi erromanikoa: zubi hori da herriaren gaztelaniazko izenaren jatorria; izan ere, Antso Nagusia erregearen emaztearen aginduz eraiki omen zen zubia XI. mendean. Zubitik igarotzen da Donejakue bidea. Zubia 110 metroko luze eta 4 metroko zabal da, eta erdi puntuko zazpi arkuk eta bost euskarrik eusten diote.
  • Erdi Aroko horma: zutik dirau herria inguratzen duen Erdi Aroko hormak.

Bestelakoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Loturaren Etxea, estilo italiarrekoa, zubiaren ondoan dago.
  • Jabeagoaren Jauregia, Kale Nagusian dagoen estilo italiareko jauregia da. Nafarroako errege-erreginen Comptos Ganberako ondarea defendatzen zuen fiskalaren bizitoki izandakoa.
  • Elisabet infantaren gotorlekuaren arrastoak, XIX. mendean ejerzito liberalak Arnotegi baselizaren ondoan eraikitako gotorlekua.
  • Granako errege jauregiaren arrastoak, Evreux familiaren erregeen jauregi izandakoa.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007an Garesko alkate kargurako Agrupación Electoral Puentesina (AEP) taldeko Feliciano Vélez Medrano aukeratu zuten. Udaleko hamaika zinegotzietatik lau lortu zituen eta Eusko Abertzale Ekintzaren botoei esker lortu zuen alkatetza. Baliogabeko botoak 11 izan ziren (emandako guztien %0,66) eta 34 boto zuri izan ziren (botoen %2,04). Abstentzioa %16,86koa izan zen.

Garesko Udala (2007)
Alderdia Botoak Zinegotziak
Agrupación Electoral Ximenez de Rada (AEXR) 605 4
Agrupación Electoral Puentesina (AEP) 552 4
Eusko Abertzale Ekintza (EAE) 390 3
Agrupación Electoral Arrieta (AEA) 85 0

2011ko udal hauteskundeetan ere Agrupación Electoral Puentesina (AEP) taldeko kide bat, Fidel Arakama Azona, hautatu zuten alkate, nahiz eta zerrenda bozkatuena ez izan. Ximénez de Rada eskuindarrak irabazi zuen botoen kopuruari begiratuz gero, baina Bilduren zinegotziek Puentesinaren aldeko botoa eman zutenez hark eskuratu zuen alkatetza. Bi taldeen arteko ituna egin zuten[3].

Garesko Udala (2011)
Alderdia Botoak Zinegotziak
Agrupación Electoral Ximenez de Rada (AEXR) 581 4
Agrupación Electoral Puentesina (AEP) 478 4
Bildu 391 3
PP 55 0

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzinako udaletxea 1927. eta 1929. urteen artean eraiki zen eta Emilio Arrieta kalean zegoen. Fatxada nagusiak Foruen Plazara ematen zuen, eta bertan herriko jaietan hainbat ekitaldi antolatzen ziren. Eraikin berria 1987ko maiatzean zabaldu zen, plaza berean; beheko solairua eta honen gainean eraikitako beste bi solairu dituen eraikina da. Udaletxe berria zaharberrituriko eraikin zahar batean kokatu zen. Lanek 41 milioi pezetako aurrekontua izan zuten eta horietatik 31 milioi Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak ordaindu zituen.

Antzinako udaletxearen eraikina udalaren menpeko hainbat zerbitzu eskaintzeko erabiltzen da, ekitaldi askotarako aretoa, liburutegia, jubilatuen etxea eta abar ditu. Udala alkateak eta zortzi zinegotzik osatzen dute.

  • HELBIDEA: Julian de Mena Plaza, z/g

Garesko alkateen zerrenda[4][aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alkateen zerrenda
Urteak Alkatea Alderdia
1979 - 1987 Feliciano Vélez Medrano Agrupación Puentesina
1987 - 1991 Antonio Martínez Lautre Agrupación Ximenez de Rada
1991 - 1995 Xabier Velez Herri Batasuna
1995 - 1995 Ignacio Izurtzu Aldai
1995 - 1997 Mari Carmen Etaio Idoate Agrupación Puentesina
1997 - 1999 Xabier Velez Herri Batasuna
1999 - 2003 Eva Erro Otsoa Agrupación Ximenez de Rada
2003 - 2007 Eva Erro Otsoa Agrupación Ximenez de Rada
2007 - 2011 Feliciano Vélez Medrano Agrupación Puentesina
2007 - 2011 Fidel Arakama Azona Agrupación Puentesina

Azpiegitura eta garraioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arga ibaiaren ondoko etxe zaharrak.

La Estellesa autobus konpainiak Aguilar Kodes eta Iruñea bitarteko autobus linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka Aguilar Kodesko norantzan eta lau zerbitzu kontrako norabidean. Linearen ibilbidea honakoa da:

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Done Jakue du patroia, eta, beraz, festak uztailaren 25ean hasten dira. Donejakue bideko gune garrantzitsua da Gares. Izan ere, bertan Frantziako bideak zein Jakakoak bat egiten dute Compostelaraheldu arte. Done Jakueren eliza hiriko monumenturik ederrenetakoa da, zubi erromanikoarekin batera.

Feriak Irailaren azken asteburuan antolatzen dira. Maiatzaren 1ean eta iraileko bigarren igandean, Gomantzinako San Martin erromeria egiten da.

Garestar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Gares Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Wikipedian atari bat dago honi buruz:
Euskal Herriko Wikiatlasa