Garralda

Garralda
Nafarroa
Izen ofiziala	Garralda
Estatua Erkidegoa Merindadea Eskualdea	Espainia Nafarroako Foru Erkidegoa Zangozako merindadea Aezkoa
Alkatea	Alejandro Beltzuntze Lerindegi (Indep.)
Herritarra	garraldar
Koordenatuak	42°56′53″N 1°17′11″W
Eremua	21,2 km2
Garaiera	843 m
Distantzia	50 km Iruñera
Posta kodea	31692
Biztanleria	191 bizt (2010)
Dentsitatea	9,01 bizt/km²

Garralda Nafarroako ipar-ekialdean dagoen udalerria da, Aezkoa Ibarreko herririk mendebaldekoena eta bigarren populatuena. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 203 biztanle ditu.

Inguru naturala eta kokalekua

Garralda Zangozako merindadeko udalerria da. NA-140 errepideak udalerria hegoaldetik zeharkatzen du Auritz eta Aribe bitartean. Garraldako kalerik garrantzitsuenak Iberreka kalea, Antonio Arostegi kalea, eta Eskortealdeko kalea dira. Urrobi eta Irati ibaien isurialdeak lotzen dituen korridorean kokatzen da.

Garraldak Orbaizetarekin egiten du muga iparraldean, Aria eta Ariberekin ekialdean, Auritzekin mendebaldean, eta Artzibar eta Orotz-Betelurekin hegoaldean.

Klima eta landaredia

Udalerriak klima atlantikoa du, hotza eta euritsua. Herriko gunerik altuenetan elurrak hilabete asko irauten du. Urteko batez besteko balioak aldakorrak dira kokalekua eta altueraren arabera, baina batez beste honako hauek dira: prezipitazioak 1.600-2.000mm eta tenperatura 7 eta 9 gradu bitartekoa. Urteroko egun euritsuak 130 inguru izaten dira.

Garraldako berezko landaredia pagadiek (basoen %61,5) eta hariztiek (basoen %29,5) osatzen dute. Pagadiak Artziko mendilerroaren iparraldean daude, eta hariztiak Garraldaren hegoaldean eta hego-ekialdean. Birlandatutako pinuen azalera nahiko txikia da, zuhaitz azalera guztiaren %2,4 baino ez.

Historia

Herriak itxura aldatu du XIX. mendeko gerretan izandako suteen ondorioz: 1795, 1834, 1835, baina batez ere 1898. urteko sutearen ondorioz, orduan herri osoa kiskali baitzen.

Eskualdeko herri tipikoa zen, gaineko aldean eliza gotikoa zuena, eta, diotenez, Otsagabira heldu bitartean aurkitu ahal zen "hoberena". Zenbait etxe berreraiki egin ziren, eta haien artean leku gehiago utzi zen; horregatik, ibarreko beste herriek baino itxura zabalagoa erakusten du.

Demografia

Garraldako biztanleria

1897	1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2006
543	462	412	447	428	437	434	399	317	280	245	200	195

2008ko erroldaren arabera, zortzi etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %3,98 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

Politika

Udaletxea

Udaletxea eraikin moderno eta askea da. Mendi baten maldan eraikia dago eta bi solairuko harrizko egitura du. Bost arkuz osatutako atari zabala dauka eta lehen solairuan balkoi handi bat. Balkoiaren gainean harriz eginiko udal armarria dago. Hirugarren solairuan ganbara dago, bertan leiho txikiak eta erlojua daude.

• HELBIDEA: Petra Machin kalea z/g

Udal hauteskundeak

2007an ez zen udal hauteskunderik izan Garraldan, ez zelako inongo talderik aurkeztu.

2011n egoera errepikatu egin zen; Alejandro Beltzuntze Lerindegik jarduneko alkate lanean segitu zuen.

Alkateak

Alkateen zerrenda

1979-1983
1983-1987
1987-1991
1991-1995
1995-1999
1999-2003
2003-2007	Alejandro Beltzuntze Lerindegi	Indep.
2007-2011	Alejandro Beltzuntze Lerindegi	Jardunean
2011-	Alejandro Beltzuntze Lerindegi	Jardunean

Azpiegitura eta garraioak

Autobuses Artieda

Autobuses Artieda autobus konpainiak Garralda Iruñearekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

• Jaurrieta - Abaurregaina - Abaurrepea - Garaioa - Aribe - Garralda - Orreaga - Auritz - Aurizberri - Mezkiritz - Lintzoain - Erroibar - Zubiri - Larrasoaña - Idoi - Zuriain - Antxoritz - Zabaldika - Olloki - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea

Condaren lineak

Conda autobus konpainiaren Orbaizeta eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Lineak honako ibilbidea egiten du:

• Orbaizeta - Orbara - Aribe - Garralda - Orotz-Betelu - Artzibar - Agoitz - Urrotz - Lintzoain - Eguesibar - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea

Kultura

Euskara

Sakontzeko, irakurri: Euskararen Foru Legea

Garralda Aezkoako lau herri euskaldunenen artean dugu, Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Garralda gune euskaldunean dago. 2001ean egindako inkestaren arabera, herriko euskal hiztunak %30 inguru ziren.

Jaiak eta ospakizunak

• Herriko festak irailaren lehenengo asteburuan ospatzen dira.

Ondasun nabarmenak

• Herriaren ondoan Arrigorri haitza dago, behatoki eder bat duena (Ariztokia/Arrigorri). Bertan izan ziren burdin meategien ustiapenagatik izan dezake izen hori. Bertatik, Beteluko hariztia, Aribe, Aezkoako Ibarraren zati zabala, Pirinioetako tontorrak eta Irati ibaiaren Ibarra (iparretik hegoaldera) ikusten dira. Hegaztiak, sai-arreak bereziki, begiztatzeko leku ederra da.

• S. Juan Evangelista eliza: Neogotiko landatar estilokoa, 1912-14 urteen bitartean egin zen. 1898an herria erre ondoren, eliza gotikoa berriztatu egin zen, herritarren arteko liskarrak liskar, Arostegi Jaunak, herria berreraikitzen asko lagundu zuen indianoak, errepide ondoan dagoen eliza egiten lagundu zuen: zaharra bota zen haren harriaz baliatzeko, eta eliza zegoen lursailean gaur egun hilerria dago.

• Gurutzea: Modernoa da, 1929. urtekoa, eta oinarria erromanikoa du. Jatorrizkoa Konbentzio gerran suntsitu zuten.

• Leizea: Kutxategileen leizea, ezpel zuhaixkaz inguratua, ezpel goilarak egiten hasi ziren lekua.

• Trikuharriak: Etxoltxarraldea I (egoera onean) eta Etxoltxarraldea II (egoera txarrean).

• Iturriak:

- Iturrialdea: Erdi Aroko iturria, herriaren iparraldean, herriko zaharrena da. - Arostegi Iturria: sutearen ondoren herria berreraikitzen lagundu zuenaren omenez egina.

• Garaia: Masamigelena Etxea.

Garraldar ospetsuak

• Pablo Mandazen anaia Gines (1912-2011), maisua, biologoa, antropologoa eta apaiza. Ariben jaioa, jaio eta biharamunean Garraldara aldatu zen bizitzera bere amarekin batera, eta Pablok garraldartzat izan zuen beti bere burua.
• Juan Carlos Etxegoien Xamar (1956-), idazlea eta hizkuntzalaria.

Ikus, gainera

• Nafarroako udalerrien zerrenda

Kanpo loturak

• (Euskaraz) Aezkoa ibarreko webgunea.
• (Gaztelaniaz) Garraldari buruzko informazioa Nafarroako gobernuaren webgunean.
• Petra Machin kalea Google Street View-n.