Irunberri
|
Irunberri |
|||
|---|---|---|---|
 Nafarroa |
|||
|
|||
| Izen ofiziala | Lumbier | ||
| Estatua Erkidegoa Merindadea |
Espainia Nafarroako Foru Erkidegoa Zangozako merindadea |
||
| Alkatea | Mauro Gogortzena Aoiz (AIL, eskuineko indep.) |
||
| Herritarra | irunberriar | ||
| Koordenatuak | 42°39′8″N 1°18′28″W / 42.65222°N 1.30778°WKoordenatuak: 42°39′8″N 1°18′28″W / 42.65222°N 1.30778°W | ||
|
[[Fitxategi:|300px]] |
|||
| Eremua | 56,66 km2 | ||
| Garaiera | 467 m | ||
| Distantzia | 38 km Iruñera | ||
| Posta kodea | 31440 |
||
| Biztanleria | 1.397 bizt (2009) | ||
| Dentsitatea | 24,66 bizt/km² | ||
| www.lumbier.es http://www.lumbier.es/es www.lumbier.es | |||
Irunberri (Urunberri Erronkariko euskaraz eta Lumbier gaztelaniaz) Nafarroako ipar-ekialdean dagoen udalerria da. Zangozako merindadeko herri honek 1.397 biztanle ditu 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera eta Nafarroako hiriburutik 38 kilometrora kokatzen da.
Eduki-taula |
[aldatu] Inguru naturala eta kokapena
.jpg)
Irunberri Zangozako merindadearen ekialdean kokatzen da, Nafarroako hiriburutik 38 kilometrora. Herrira heltzeko N-240 errepidea hartu behar da Iruña-Huesca norabidean. Behin Judasko bentara ailegatuta, ezkerrerantz jo behar da NA-150 errepidea hartuta. Herriko punturik altuena Arangoiti mendiaren 1.355 metrotan dago, Leireko mendizerraren baitan.
Irunberrik, Urraulbeitirekin egiten du muga mendebaldean, iparraldean eta ekialdean Erromantzatuarekin, hegoaldean Ledea eta Esarekin eta hego-mendebaldean Oibargo udalerriarekin.
[aldatu] Klima eta landaredia
Irunberriko klima, mediterraniar eta ozeanikoaren tarteko klima da. Altueraren arabera aldaketak nabarmenak diren arren, urteroko batez besteko tenperatura 12-13 °C ingurukoa da. Urteroko batez besteko prezipitazioa 800-1200mm ingurukoa.
Jatorrizko landaredia, haritzi, artedi, pagadi eta pinudiek osatzen zuten, baina gizakiaren mendeetako ustiapenaren ondorioz, birlandaturiko pinuak baino ez dira kontserbatzen gaur egun. Pinudi hauek XIX. mendetik aurrera landatu ziren Austria eta Japoniatik ekarritako pinu lariziarrak dira.
[aldatu] Estazio meteorologikoa
Herrigunearen kanpoaldean, itsasoaren mailatik 484 metrora, Nafarroako gobernuak jarritako estazio meteorologikoa dago.[1]
[aldatu] Arroila
Udalerrian dugu izen bereko arroila ikusgarria, laburra baina oso interesgarria den haitzebakia da, Irati ibaiak bertako kareharria erosionatuz eratu duena. Kilometro bateko luzera du eta 150 eta 400 metro arteko altuera.
[aldatu] Historia
Irunberriko udalerriaren mugetan Paleolito garaiko hainbat aztarna aurkitu dira Judasko bentatik gertu. I. mendean Erromatarren Inperioak herrixka sortu zuen gaur egun Irunberri ezartzen den gunetik gertu. Garai hartako hainbat mosaiko eta txanpon aurkitu dira.
[aldatu] Ekonomia
Jarduera ekonomiko nagusia nekazaritza izan da historian zehar, baina gaur egun, industria eta zerbitzuek bigarren mailako jarduera bihurtu dute. Horrela, nekazaritzan lan egiten duten irunberriarren erdientzat nekazaritza bigarren jarduera da, lanpostu nagusiaren osagarria. Lur gehienak sekain lurrak dira,besteak beste, garagarra eta garia zerealak lantzeko erabiliak. Mahastien azalera asko gutxitu zen filoxeraren gaitzak eraginda eta 1891n zeuden 377 mahastiak, XX. mendearen hasieran erdira murriztu ziren.
Laborantza lurren azalera asko handitu zen XIX. mendearen amaieratik XX. mendearen hasierara arte, hobekuntza teknikoek eraginda, baina azkenean azpiegiturak hobetzeak eta industrialde berriak eraikitzeak industriara bideratu ditu nekazaritzan lan egiten zuten pertsona asko. Abeltzaintza abeletxe intentsiboetan hazitako animalietara mugatzen da (1990eko hamarkadan 1.325 txerri eta 1.000 oilo inguru zeuden). Bestelako abeltzaintzak ez du sekula garrantzirik izan Irunberrin.
1939ko maiatzaren 30ean Nafarroako aurrezki kutxak sustaturiko koperatiba sortu zen eta 1940ko martxoaren 3an San Isidro Upategi koperatiba. Nafarroako hainbat herritan gertatu bezala, Irunberrin ere lursailen erreforma sakona egin zen XX. mendean zehar. Lursailen tamaina txikiak nekazaritza-ustiapenek probetxu txikia izatea eragiten zuen, eta ekoizpena handitzeko hainbat orube txiki batu eta lursail handiagoak sortu ziren. 1974ko erreforma horrek 1.634 hektareatan gauzatu zen eta 274 jaberi eragin zien. Hektarea horietan zeuden 3.249 lursailak 458 lursailetara murriztu ziren.
Irunberriko lur komunak 3.222 hektarea hartzen zituen 1990eko hamarkadan erroldaturiko laborantza lurren %60,9), Nafarroako batezbestekoa baino askoz gehiago.
[aldatu] Industria
Industrian herritarren %60k egiten du lan, bai Irunberrin bertan dauden enpresetan, bai Agoitz eta Iruñea bitarteko industrialdeetako enpresetan. Sortutako lehen enpresak manufaktura eta autoen konponketarako tailer txikiak izan ziren XX. mendearen hasieratik aurrera. Ondoren mota askotako enpresa txikiek pabilioiak eraiki zituzten herriaren kanpoaldean, eta azkenik, XX. mendearen amaieran, Nafarroako gobernuak zuzenduriko hazkunde industriala gauzatu zen.
Nafarroako gobernuak industrialdeak sustatzeko sortutako Nasuinsa elkartearen ekimenez, Irunberri industrialdea eraiki zen XXI. mendearen hasieran. Eraikuntza lanak 2008an hasi eta urtebete geroago amaitu ziren hiritartzearekin, ondoren, enpresen pabilioiak eraikitzen hasi ziren. Proiektua 2007ko urtarrilaren 18an aurkeztu zieten Nafarroako gobernuko arduradunek Irunberriko udaleko ordezkariei. Azpiegituraren datu teknikoak honakoak dira:
Azalera guztira: 98.565 m2
Lursailen azalera: 53.899 m2
[aldatu] Energia eolikoa
2008. urtearen amaieran Acciona enpresak, airesorgailuak ekoizteko lantegi berria eraikitzeko obrak hasi zituen udalerriaren kanpoaldeko gunean. Lantegia Judasko bentan egongo da, 300.000 metro koadroko industrialde berrian. Guztira 1.000 lanpostu berri sortuko direla aurrikusten da[2]. Hasieran Accionaren lantegiak 100.000 metro koadro izango zituen arren, azkenean enpresak hirukoiztu egin zuen lantegi berria eraikitzeko azalera.
[aldatu] Parke eolikoak
Irunberriko udalerriaren mugetan, Izko mendizerran, eta Oibar eta Urraulbeiti bitartean, Nafarroako gobernuak eraikitako "Oibar" izeneko parke eolikoa dago. Ezarritako potentzia 36,64koa megawatt da. Parkearen jabea Acciona da gaur egun.
Horrez gain, Izko mendizerran baita ere, "Izko" izeneko parkea dago, ezarritako potentzia 33,00 megawattekoa da, eta jabea Acciona Energia da. Eta Zangoza eta Oibarren "Salajones" izeneko 19,14 megawatteko parkea.
[aldatu] Zerbitzuak
Zerbitzuetan biztanleriaren heren bat aritzen da, herrian dauden lau ikastetxeetan (haurren hezkuntzako eskola, DBH ikastetxea, ikastola eta Lanbide Heziketako eskola), merkataritza, banketxe, udal bulego, eta tabernetan.
[aldatu] Kultura
[aldatu] Ondarea
- Jasokundearen eliza: XIV. mendean eraikitako parrokia da, gurutze latindarraren oinarridun nabe bakarreko eliza da, guztira bost zatitan banaturik.
- Udaletxea:Nafarroako udaletxe eraikinik zaharrena da. XV. mende amaierako eraikina da, estilo errenazentistekoa.
- Antillon Etxea: XVIII. mendeko jauregi barrokoa da. Fatxadan hainbat elementu eta material desberdin batzen dira.
[aldatu] Jaiak eta ospakizunak
Irunberriko jaiak abuztuaren 30ean hasten dira, Erramun Deunaren bezperan, udaletxetik jaurtitako zuziri batekin. Horrez gain, urtean zehar hainbat festa ospatzen dira herrian: abuztuaren 14ean Jasokundeko ama-birjina, eta maiatzaren 15ean San Isidro.
[aldatu] Kirolak
- Ilunberri Futbol Taldea
- Iturbero Igeriketa Kluba
- Arbayun Zalditegia
[aldatu] Euskara
Herria euskalduna izan zen XVIII. mendea arte, Jose Maria Jimeno Juriok, Aingeru Irigaraik eta Eusebio Rebolé irunberritarrak idatzi dutenaren arabera. Horren lekuko, Reboléren hitzak: "Que el euskara es la lengua materna de Lumbier no es difícil probarlo... Son los mismos lumbierinos del siglo XVII quienes nos darán noticias sobre el uso dela lengua vasca" (...) "Aún siendo la lengua madre de Lumbier el euskera, según testimonios en aquellos años la mayoría de la población del Lumbier era bilingüe conociendo la lengua romance y la vascongada, si bien existía numeroso grupo depersonas que sólo conocían la lengua vascongada".
Halaber, herriko eta inguruetako euskal toponimia ugaria eta herriko hizkeran utzitako arrasto nabarmenak (erdal grafiaz idatzita: artalan, apurras, biarra, birica, ciquiña, ciriquiar, colco, chanchigorri, cherri, echecoarte, ezpuenda, furrundiar, langarra, maitiar, matacherri, mozorro, mustur, ondarra, piperra, rieca, sabayado, zaborra, zacarro, zartaco).
Gaur egun euskaldun kopuru apala eta eremu "ez euskaldunean" sailkatuta dagoen arren, 1980tik Arangoiti ikastola abian dauka herriak. Eta ikastetxe hori berriztatzeko Nafarroa Oinez antolatu zuen 2003an, "Harriz herri Irunberri" lelopean. Hala ere, urriaren 19an ospatu behar zuten jaia zapuztu egin zuen eurite batek, ibilbidearen azpiegiturak suntsituz. Ezbeharrak ezbehar, jendearen erantzun eskuzabalak, azkenik, ahalbidetu egin zuen ikastola egokitzeko prozesua.
[aldatu] Gune mistoaren zabaltzea
2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Irunberri) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako legebiltzarrean. UPN ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, PSN alderdiaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena[3].
Gaur egun Irunberri gune ez-euskaldunean dago, eta hori dela eta hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko hizkuntza inkestaren arabera, herritarren %7,88k zekien euskaraz hitz egiten.
[aldatu] Demografia
| 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2006 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1.921 | 1.940 | 1.995 | 1.959 | 1.913 | 1.860 | 1.818 | 1.802 | 1.609 | 1.517 | 1.540 | 1.403 | 1.383 |
2008ko erroldaren arabera, 66 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %4,81 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).
[aldatu] Politika
[aldatu] Udal hauteskundeak
2007an Agrupación Independiente de Lumbier (AIL, UPNtik hurbil) taldeko Javier Mauro Gogortzena Aoiz aukeratu zuten alkate. Taldeak bost zinegotzi lortu zituen eta gehiengo osoa azken hauteskundeetan. Ordezkaritza lortu zituzten beste hiru zerrendak Progresistas de Lumbier-Irunberri Ondalan (2), Nafarroa Bai (1) eta Eusko Abertzale Ekintza (1) izan ziren.
| Alderdia | Botoak | Zinegotziak |
| AIL | 483 | 5 |
| Irunberri Ondalan | 263 | 2 |
| Nafarroa Bai | 127 | 1 |
| EAE | 122 | 1 |
2011ko udal hauteskundeetan antzeko egoera suertatu zen; ezkerraren esparrua hiru zerrendatan banatuta agertu zen: Progresistas de Lumbier-Irunberri Ondalan[4] (2 zinegotzi), Bildu (1) eta I-E (1). Horrek AIL (5) eskuindarraren gehiengo absolutua erraztu zuen; Gogortzenak alkate kargua gorde izan zuen.
| Alderdia | Botoak | Zinegotziak |
| AIL | 549 | 5 |
| Irunberri Ondalan | 185 | 2 |
| Bildu | 125 | 1 |
| I-E | 123 | 1 |
[aldatu] Udaletxea
Udaletxea XV. mendearen amaieran eraiki zen eta eraikuntzarako adreilua eta harlandua erabili zituzten. 1870ean berreraiki behar izan zuten sute batek antzinako eraikina erabat suntsitu ostean. Bi solairu eta adreiluzko ataria dauzka. XX. mendearen amaieran berrikuntza lanak egin ziren (12,9 milioi pezetako aurrekontuarekin) Nafarroako gobernuak emandako diru laguntzari esker. Udala alkateak eta zortzi zinegotzik osatzen dute.
- HELBIDEA: Kale Nagusia, 48
[aldatu] Irunberriko alkateen zerrenda
| 1979-1983 | ||
| 1983-1987 | ||
| 1987-1991 | José María Juanto | |
| 1991-1995 | José Andrés Burguete | Indep.[5] |
| 1995-1999 | José Andrés Burguete | Indep. |
| 1999-2003 | José Ramón Labairu Usotz | AIL |
| 2003-2007 | Joaquín Garde San Martín | AIL |
| 2007-2011 | Mauro Gogortzena Aoiz | AIL |
| 2011-2015 | Mauro Gogortzena Aoiz | AIL |
[aldatu] Azpiegitura eta garraioak
Conda autobus konpainiaren Otsagabia eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Lineak honako ibilbidea egiten du:
- Otsagabia - Ezkaroze - Orontze - Espartza Zaraitzu - Sartze - Gorza - Galoze - Nabaskoze - Irunberri - Artieda - Artaxo - Agoitz - Urrotz - Lintzoain - Erantsus - Ibiriku - Egues - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea
Konpainia berdinaren beste linea batek Irunberri eta Iruñea batzen ditu, Irunberritik aurrera aurreko lineak duen ibilbide berarekin.
[aldatu] La Tafallesa
La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:
- Uztarroze - Izaba - Urzainki - Erronkari - Garde - Burgi - Esa - Xabier - Zangoza - Ledea - Irunberri - Nardoze - Ibargoiti - Elo - Noain - Cordobilla eta Iruñea
[aldatu] Herri senidetuak
[aldatu] Irunberritar ezagunak
- Marino Aierra (1903-1988), apaiz antifrankista.
- Rafael Gurrea (1940-), UPNko politikaria.
- Eusebio Rebolé (1943-), historialaria.
- Jose Andres Burguete (1964-), CDNko politikaria.
[aldatu] Ikus, gainera
[aldatu] Erreferentziak
[aldatu] Bibliografia
- "Nafarroako Ipar-ekialdeko euskara: Irunberritik Aezkoaraino". Aitor Arana (2003, Altaffayllaren argitalpena).
[aldatu] Kanpo loturak
- (Gaztelaniaz) Irunberriko udalaren webgunea
- (Gaztelaniaz) Irunberriri buruzko informazioa Nafarroako gobernuaren webgunean.
- Bijues etorbidea Google Street View-n.
.svg)
