Irunberri

Irunberri
Nafarroa
Izen ofiziala	Lumbier
Estatua Erkidegoa Merindadea	Espainia Nafarroako Foru Erkidegoa Zangozako merindadea
Alkatea	Mauro Gogortzena Aoiz (AIL, eskuineko indep.)
Herritarra	irunberriar
Koordenatuak	42°39′8″N 1°18′28″W
[[Fitxategi:|300px]]
Eremua	56,66 km2
Garaiera	467 m
Distantzia	38 km Iruñera
Posta kodea	31440
Biztanleria	1.417 bizt. (2012)
Dentsitatea	25,01 bizt./km²
www.lumbier.es http://www.lumbier.es/es www.lumbier.es

Irunberri (Urunberri Erronkariko euskaraz eta Lumbier gaztelaniaz) Nafarroako ipar-ekialdean dagoen udalerria da. Zangozako merindadeko herri honek, 1.397 biztanle zituen 2009ko urtarrilaren 1ean egindako erroldaren arabera, aldiz, 1.417 biztanle zituen 2012an. Nafarroako hiriburutik, hau da, Iruñetik, 38 kilometrora kokatzen da.

Inguru naturala eta kokapena

Irunberriko arroilaren ikuspegia.

Irunberri Zangozako merindadearen ekialdean kokatzen da, Nafarroako hiriburutik 38 kilometrora. Herrira heltzeko N-240 errepidea hartu behar da Iruña-Huesca norabidean. Behin Judasen bentara helduta, ezkerrera jo behar da NA-150 errepidea hartuta. Herriko punturik altuena Arangoiti mendiaren 1.355 metroan dago, Leireko mendizerraren baitan.

Irunberrik, Urraulbeitirekin egiten du muga mendebaldean; iparraldean eta ekialdean Erromantzatuarekin; hegoaldean Ledea eta Esarekin; eta hego-mendebaldean Oibar udalerriarekin.

Klima eta landaredia

Irunberriko klima mediterraneo eta ozeanikoaren tartekoa da. Altueraren arabera aldaketak nabarmenak dira, urteroko batez besteko tenperatura 12-13°C da. Urteroko batez besteko prezipitazioak 800-1200mm ingurukoak.

Jatorrizko landaredia, hariztiz, artediz, pagadiz eta pinudiz osatzen zen, baina gizakiaren mendeetako ustiapenaren ondorioz, birlandaturiko pinuak baino ez dira gordetzen gaur egun. Pinudi hauek XIX. mendetik aurrera landatu ziren Austriatik eta Japoniatik ekarritako pinu lariziarrak dira.

Estazio meteorologikoa

Herrigunearen kanpoaldean, itsasoaren mailatik 484 metrora, Nafarroako gobernuak jarritako estazio meteorologikoa dago.

Arroila

Sakontzeko, irakurri: Irunberriko arroila

Irunberriko arroilaren ikuspegia.

Udalerrian dugu izen bereko arroila ikusgarria, laburra baina oso interesgarria den haitzebakia da, Irati ibaiak bertako kareharria higatuz eratu duena. Kilometro bateko luzera du eta 150 eta 400 metro arteko altuera.

Historia

Irunberriko udalerriaren mugetan Paleolito garaiko hainbat aztarna aurkitu dira Judasko bentatik gertu. I. mendean Erromatarren Inperioak herrixka sortu zuen gaur egun Irunberri ezartzen den gunetik gertu. Garai hartako hainbat mosaiko eta txanpon aurkitu dira.

Ekonomia

Jarduera ekonomiko nagusia nekazaritza izan da historian zehar, baina gaur egun, industriak eta zerbitzuek bigarren mailako jarduera bihurtu dute. Horrela, nekazaritzan lan egiten duten irunberriarren erdientzat nekazaritza bigarren jarduera da, lanpostu nagusiaren osagarria. Lur gehienak sekain lurrak dira,besteak beste, garagarra eta garia zerealak ereiteko erabiliak. Mahastien azalera asko gutxitu zen filoxeraren gaitzak eraginda eta 1891n zeuden 377 mahastiak, XX. mendearen hasieran, erdira murriztu ziren.

Laborantza lurren azalera asko handitu zen XIX. mendearen amaieratik XX. mendearen hasierara arte, hobekuntza teknikoek eraginda, baina azkenean azpiegiturak hobetzeak eta industrialde berriak eraikitzeak industriara bideratu ditu nekazaritzan lan egiten zuten pertsona asko. Abeltzaintza abeletxe intentsiboetan hazitako animalietara mugatzen da (1990eko hamarkadan 1.325 txerri eta 1.000 oilo inguru zeuden). Bestelako abeltzaintzak ez du sekula garrantzirik izan Irunberrin.

1939ko maiatzaren 30ean Nafarroako aurrezki kutxak sustaturiko kooperatiba sortu zen eta 1940ko martxoaren 3an San Isidro Upategi kooperatiba. Nafarroako hainbat herritan gertatu bezala, Irunberrin ere lursailen erreforma sakona egin zen XX. mendean zehar. Lursailen tamaina txikiak nekazaritza-ustiapenek probetxu txikia izatea eragiten zuen, eta ekoizpena handitzeko hainbat orube txiki batu eta lursail handiagoak sortu ziren. 1974ko erreforma horrek 1.634 hektareatan gauzatu zen eta 274 jaberi eragin zien. Hektarea horietan zeuden 3.249 lursailak 458 lursailetara murriztu ziren.

Irunberriko lur komunak 3.222 hektarea hartzen zituen 1990eko hamarkadan erroldaturiko laborantza lurren %60,9), Nafarroako batezbestekoa baino askoz gehiago.

Industria

Industrian herritarren %60k egiten du lan, bai Irunberrin bertan dauden enpresetan, bai Agoitz eta Iruñea bitarteko industrialdeetako enpresetan. Sortutako lehen enpresak manufaktura eta autoen konponketarako tailer txikiak izan ziren XX. mendearen hasieratik aurrera. Ondoren mota askotako enpresa txikiek pabilioiak eraiki zituzten herriaren kanpoaldean, eta azkenik, XX. mendearen amaieran, Nafarroako gobernuak zuzenduriko hazkunde industriala gauzatu zen.

Nafarroako gobernuak industrialdeak sustatzeko sortutako Nasuinsa elkartearen ekimenez, Irunberri industrialdea eraiki zen XXI. mendearen hasieran. Eraikuntza lanak 2008an hasi eta urtebete geroago amaitu ziren hiritartzearekin, ondoren, enpresen pabilioiak eraikitzen hasi ziren. Proiektua 2007ko urtarrilaren 18an aurkeztu zieten Nafarroako gobernuko arduradunek Irunberriko udaleko ordezkariei. Azpiegituraren datu teknikoak honakoak dira:

Azalera guztira: 98.565 m2

Lursailen azalera: 53.899 m2

Energia eolikoa

2008. urtearen amaieran Acciona enpresak airesorgailuak ekoizteko lantegi berria eraikitzeko obrak hasi zituen udalerriaren kanpoaldeko gunean. Lantegia Judasen bentetan dago, 300.000 metro koadroko industrialde berrian. Guztira, 1.000 lanpostu berri sortuko direla aurreikusten da. Hasieran, Accionaren lantegiak 100.000 metro koadro izango zituen arren, azkenean, enpresak, hirukoiztu egin zuen lantegi berria eraikitzeko azalera.

Parke eolikoak

Sakontzeko, irakurri: Nafarroako parke eolikoak

Irunberriko udalerriaren mugetan, Izko mendizerran, Oibar eta Urraulbeiti bitartean, Nafarroako gobernuak eraikitako "Oibar" izeneko parke eolikoa dago. Ezarritako potentzia 36,64koa megawatt da. Parkearen jabea Acciona da gaur egun.

Horrez gain, Izko mendizerran, "Izko" izeneko parkea ere badago, ezarritako potentzia 33,00 megawattekoa da, eta horren jabea ere Acciona Energia da. Eta Zangozako eta Oibarreko Salajones izeneko 19,14 megawatteko parkea.

Zerbitzuak

Zerbitzuetan biztanleriaren heren bat aritzen da, herrian dauden lau ikastetxeetan (haurren hezkuntzako eskola, DBH ikastetxea, ikastola eta Lanbide Heziketako eskola), merkataritzan, banketxeetan, udal bulegoetan eta tabernetan.

Kultura

Ondarea

• Jasokundearen eliza: XIV. mendean eraikitako parrokia da, gurutze latindarraren oinarridun nabe bakarreko eliza da, guztira bost zatitan banaturik.

• Udaletxea:Nafarroako udaletxe eraikinik zaharrena da. XV. mende amaierako eraikina da, estilo errenazentistekoa.

• Antillon Etxea: XVIII. mendeko jauregi barrokoa da. Fatxadan hainbat elementu eta material desberdin batzen dira.

Jaiak eta ospakizunak

Irunberriko jaiak abuztuaren 30ean hasten dira, Erramun Deunaren bezperan, udaletxetik jaurtitako zuziri batekin. Horrez gain, urtean zehar hainbat festa ospatzen dira herrian: abuztuaren 14an Jasokundeko ama-birjina, eta maiatzaren 15ean San Isidro.

Kirolak

• Ilunberri Futbol Taldea
• Iturbero Igeriketa Kluba
• Arbaiun Zalditegia
• Iturbero Korrikalari Taldea

Euskara

Herria euskalduna izan zen XVIII. mendea arte, Jose Maria Jimeno Juriok, Aingeru Irigaraik eta Eusebio Rebolé irunberriarrak idatzi zutenaren arabera. Horren lekuko, Reboléren hitzak: "Que el euskara es la lengua materna de Lumbier no es difícil probarlo... Son los mismos lumbierinos del siglo XVII quienes nos darán noticias sobre el uso de la lengua vasca" (...) "Aún siendo la lengua madre de Lumbier el euskera, según testimonios en aquellos años, la mayoría de la población de Lumbier era bilingüe conociendo la lengua romance y la vascongada, si bien existía un numeroso grupo de personas que sólo conocían la lengua vascongada".

Halaber, baditugu herriko eta inguruetako euskal toponimia ugaria eta herriko hizkeran erdal grafiaz txertatutako arrasto nabarmenak: artalan, apurras, biarra, birica, ciquiña,ciriquiar,colco, chanchigorri,cherri, echecoarte, ezpuenda, furrundiar, langarra, maitiar, matacherri, mozorro, mustur, ondarra, piperra, rieca, sabayado, zaborra, zacarro, zartaco...

Gaur egun euskaldun kopuru apala baina hazkorra da herrian, eremu "ez euskaldunean" sailkatuta dagoen arren, 1980tik Arangoiti ikastola abian dauka herriak. Eta ikastetxe hori berriztatzeko Nafarroa Oinez antolatu zuen 2003an, "Harriz herri Irunberri" lelopean. Hala ere, urriaren 19an ospatu behar zuten jaia eurite batek zapuztu egin zuen, ibilbideko azpiegiturak suntsituta. Ezbeharrak ezbehar, jendearen erantzun eskuzabalak ahalbidetu egin zuen ikastola egokitzeko prozesuak aurrera egitea.

Gune mistoaren zabaltzea

Sakontzeko, irakurri: Euskararen Foru Legea

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Irunberri) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako legebiltzarrean. UPN ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, PSN alderdiaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.

Gaur egun Irunberri gune ez-euskaldunean dago, eta hori dela eta hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko hizkuntza inkestaren arabera, herritarren %7,88k zekien euskaraz hitz egiten.

Demografia

Irunberriko biztanleria

1897	1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2006
1.921	1.940	1.995	1.959	1.913	1.860	1.818	1.802	1.609	1.517	1.540	1.403	1.383

2008ko erroldaren arabera, 66 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %4,81 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

Politika

Udal hauteskundeak

2007an Agrupación Independiente de Lumbier (AIL, UPNtik hurbil) taldeko Javier Mauro Gogortzena Aoiz aukeratu zuten alkate. Taldeak bost zinegotzi lortu zituen eta gehiengo osoa azken hauteskundeetan. Ordezkaritza lortu zituzten beste hiru zerrendak Progresistas de Lumbier-Irunberri Ondalan (2), Nafarroa Bai (1) eta Eusko Abertzale Ekintza (1) izan ziren.

Irunberriko Udala-2007

Alderdia	Botoak	Zinegotziak
AIL	483	5
Irunberri Ondalan	263	2
Nafarroa Bai	127	1
EAE	122	1

2011ko udal hauteskundeetan antzera gertatu zen, ezkerraren esparrua hiru zerrendatan banatuta agertu zen: Progresistas de Lumbier-Irunberri Ondalan (2 zinegotzi), Bildu (1) eta I-E (1). Horrek AIL (5) eskuindarraren gehiengo osoa erraztu egin zuen; Gogortzenak alkate kargua gorde egin zuen.

Irunberriko Udala-2011

Alderdia	Botoak	Zinegotziak
AIL	549	5
Irunberri Ondalan	185	2
Bildu	125	1
I-E	123	1

Udaletxea

Udaletxea XV. mendearen amaieran eraiki zen eta eraikuntzarako adreilua eta harlandua erabili zituzten. 1870ean berreraiki behar izan zuten sute batek antzinako eraikina erabat suntsitu ostean. Bi solairu eta adreiluzko ataria dauzka. XX. mendearen amaieran berrikuntza lanak egin ziren (12,9 milioi pezetako aurrekontuarekin) Nafarroako gobernuak emandako diru laguntzari esker. Udala alkateak eta zortzi zinegotzik osatzen dute.

• HELBIDEA: Kale Nagusia, 48

Irunberriko alkateen zerrenda

Alkateen zerrenda

1979-1983
1983-1987
1987-1991	José María Juanto
1991-1995	José Andrés Burguete	Indep.
1995-1999	José Andrés Burguete	Indep.
1999-2003	José Ramón Labairu Usotz	AIL
2003-2007	Joaquín Garde San Martín	AIL
2007-2011	Mauro Gogortzena Aoiz	AIL
2011-2015	Mauro Gogortzena Aoiz	AIL

Azpiegitura eta garraioak

Conda

Conda (Compañía Navarra De Autobuses) autobus konpainiaren Otsagabia eta Iruñea bitarteko lineako geltokia dauka herrian. Lineak honako ibilbidea egiten du:

• Otsagabia - Ezkaroze - Orontze - Espartza Zaraitzu - Sartze - Gorza - Galoze - Nabaskoze - Irunberri - Artieda - Artaxo - Agoitz - Urrotz - Lintzoain - Erantsus - Ibiriku - Egues - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea

Konpainia berdinaren beste linea batek Irunberri eta Iruñea batzen ditu, Irunberritik aurrera aurreko lineak duen ibilbide berarekin.

La Tafallesa

La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea du:

• Uztarroze - Izaba - Urzainki - Erronkari - Garde - Burgi - Esa - Xabier - Zangoza - Ledea - Irunberri - Nardoze - Ibargoiti - Elo - Noain - Cordobilla eta Iruñea

Herri senidetuak

• Laroin (FRA)

Irunberritar ezagunak

• Marino Aierra (1903-1988), apaiz antifrankista.
• Rafael Gurrea (1940-), UPNko politikaria.
• Eusebio Rebolé (1943-), historialaria.
• Jose Andres Burguete (1964-), CDNko politikaria.

Ikus, gainera

• Nafarroako udalerrien zerrenda
• Ekialdeko nafarrera

Bibliografia

• "Nafarroako Ipar-ekialdeko euskara: Irunberritik Aezkoaraino". Aitor Arana (2003, Altaffayllaren argitalpena).

Kanpo loturak

• (Gaztelaniaz) Irunberriko udalaren webgunea
• (Gaztelaniaz) Irunberriri buruzko informazioa Nafarroako gobernuaren webgunean.
• Bijues etorbidea Google Street View-n.