Arguedas

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Arguedas
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Arguedas.jpg
Arguedas.en ikuspegi orokorra
Arguedasko bandera

Arguedasko armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroako Foru Erkidegoa
Merindadea Tuterako merindadea
Izen ofiziala Escudo de Arguedas.svg Arguedas
Alkatea Fernando José Mendoza Rodríguez (PSN)
Posta kodea 31513
INE kodea 31032
Herritarra arguedastar[1]
Kokapena
Koordenatuak 42° 10′ 37″ N, 1° 35′ 54″ W / 42.176944444444°N,1.5983333333333°W / 42.176944444444; -1.5983333333333Koordenatuak: 42° 10′ 37″ N, 1° 35′ 54″ W / 42.176944444444°N,1.5983333333333°W / 42.176944444444; -1.5983333333333
Arguedas hemen kokatua: Nafarroa Garaia
Arguedas
Arguedas
Arguedas (Nafarroa Garaia)
Openstreetmap logo.svg Ikusi OpenStreetMapen
Azalera 66,40 km2
Garaiera 260 metro
Distantzia 80 km Iruñera
Demografia
Biztanleria 2.313 biztanle
% 51,15 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 48,85
Dentsitatea 34,83 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[2]
Red Arrow Down.svg -% 0,43
Zahartze tasa[2] % 23,94
Ugalkortasun tasa[2] ‰ 30,3
Ekonomia
Jarduera tasa[2] % 77,97 (2011)
Genero desoreka[2] % 0 (2011)
Langabezia erregistratua[2] % 13,3 (2013)
Kultura
Euskaldunak % 0,55 (2010)
Euskararen erabilera % 0,0 (2011)
Datu gehigarriak
Webgunea http://www.arguedas.es


Arguedas[3] Nafarroako hegoaldean dagoen udalerria da, Erriberako eskualdean. 2014. urtean 2.313 biztanle zituen.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inguru naturala eta kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herria Tuterako merindadearen iparraldean kokatzen da. NA-134 errepideak herria zeharkatzen du Valtierra-Tutera norabidean.

Arguedasek Bardeekin egiten du muga iparraldean eta ekialdean, Valtierrarekin mendebaldean, eta Tuterarekin hegoaldean.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klima, mediterraniar-kontinentala da, baina Nafarroa erdialdeko klima baino askoz idorragoa. Urteroko batez besteko tenperatura 14 °C-koa da, eta batez besteko prezipitazioa nahiko urria, 400 eta 450mm bitartekoa. Urteroko egun euritsuak 60 dira bakarrik, urtean zehar nahiko irregularki banaturik. Udak oso lehorrak izaten dira, eta haizerik ohikoenak, zierzoa, eta hegoaldeko haize beroa dira.

Lurraren idortasunak eraginda, berezko landaredia mediterraniar motakoa da. Basoak, Ebro ibaiaren ertzetara, eta azken mendeetan birlandaturiko pinuetara mugatzen dira. Udalerriaren gainontzeko lurretan, erromero, ezkaia, eta antzeko zuhaizkak aurki daitezke.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arguedasko Noria plaza.

Arguedasko herriaren sorrera zehatza ezagutzen ez den arren, zelten garaiko hainbat aztarna aurkitu dira, kristo aurreko 300. urte ingurukoak. Horrez gain, erromatarren inperioko keramika eta Tiberioren garaiko txanponak. Arguedas eta muinoaren gaineko gaztelua, IX. mendearen erditik existitu dira, eta Al-Andalusen jabetza ziren, 1084. urtean Antso Ramirez Nafarroako erregeak, herria berkonkistatu arte. Castejongo muinoa, Mairuen balkoitxoa, edo Bardeak, Arguedasko inguruaren tokiak dira.

XIX. mendean, biztanleen egoera zaila zela eta, Arguedas ondoko mendietan kobazuloak zulatu ziren. Kobazulo hauek, gela desberdinetan banaturik, sukalde, lastategi, garautegi eta ukuilua zeukaten. XX. mendearen erdialdean, kobazuloak abandonatu eta gaur egun kobazulo gehienak hondamen egoeran daude.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arguedasko jarduera ekonomikoa nekazaritza izan da historikoki. 1951. urtean San Estebango Nekazal kooperatiba sortu zen, eta 1970ean Trujal kooperatiba. Laborantzarako erabiltzen den udalerriko lurrei dagokionez, banaketa honakoa da: lur ureztagarriak 1.759 ha, lehorreko lurrak 1.893 ha eta 4.652 ha Bardeetan. Landatzen diren laboreen artean, garia, arroza, olioa eta gari zuria dira aipagai.

Arguedasko industrialdea, udalerriaren ipar-mendebaldean kokatzen da eta gaur egun 60.000 metro karratuko azalera dauka. Udala, industrialdea handitzeko proiektua aztertzen ari da, eta etorkizunean 150.000 metro karratu izatea aurrikusten da.

Horrez gain, Erdi Aroan, Arguedasek, Fustiñana, Tutera, Cortes, Buñuel, Carcastillo, Melida, Kaparroso, Alesbes, Cadreita, Valtierra, Cabanillas, Santakara, Martzilla, Faltzes, Azkoien, Funes, Milagro, Corella, Olibako monasterioa, eta Erronkariko ibarra eta Zaraitzuko ibarrekin batera, Nafarroako Bardeetako elkartea osatu zuen. Bardeetako lur amankomunak nekazaritzarako erabiltzeko asmoarekin.

Industrialdeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arguedasko industrialdea, udalerriaren ipar-mendebaldean dago eta gaur egun 60.000 metro karratuko azalera duen arren, udalak eginiko proposamenaren arabera, 150.000 metro karratu izatera heldu zen. Nafarroako gobernuak industrialdeak sustatzeko sortutako Nasuinsa elkartearen ekimenez eraiki zen. Industrialdea Arguedas eta Valtierrako udalerrien artean dago. Lehen fasea 1998tik 1999ra eraiki zen, Arguedasko udalerrian, eta bigarren fasea 2003an amaitu eta jatorrizko industrialdearen mendebaldean eraiki zen, Valtierrako udalerrian.

Industrialdean elikagaien industriako enpresa garrantzitsu bat dago, eta azpiegiturak gertu dauka Iruñea eta Zaragoza arteko autobidea. Arguedasen dagoen lehen fasearen ezaugarriak honakoak dira:

Azalera guztira: 66.376 m2

Lursailen azalera: 60.460 m2

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendearen lehen erdialdean Arguedasko populazioa nabarmen hazi zen, eta 3.100 biztanle inguru izatera iritsi zen (mende hasieran 1.837 zituen). Mendearen bigarren erdialdean, berriz, beheranzko joera izan zuen eta 2.200 ingururen bueltan geratu zen mende amaierarako.

Arguedasko biztanleria

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 236 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 10,03a (Nafarroako batez bestekoaren antzera).

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1995etik 2007 arte Arguedasko alkatea UPN alderdiko José Antonio Rapún León izan da. 2007an Udaleko hamaika zinegotzietatik sei lortu zituen Nafar Herriaren Batasunak. Baliogabeko botoak 22 izan ziren (emandako guztien %1,44a) eta zurizko 45 boto izan ziren (botoen %2,98a). Abstentzioa %19,28koa izan zen.

2011n egoera irauli egin zen eta UPNk baino lehen alkatetza izan zuen PSNk berreskuratu egin zuen (6 zinegotzi); Fernando José Mendoza alkate bihurtu zen. 2007an ez bezala ez zen ezkerreko hautagaitzarik egon eta, aldiz, UPN (5 zinegotzi) eta PP (bat ere ez) banatuta aurkeztu egin ziren. Erriberan hauteskunde hauetan PSNk gora egin zuen herri bakarra izan zen[4].

Alderdi politikoa 2011 2007
Botoak Zinegotziak Botoak Zinegotziak
Nafarroako Alderdi Sozialista (PSN)  %54,68 6  %35,03 4
Nafar Herriaren Batasuna (UPN)  %39,29 5  %49,14 6
(GIA) - -  %12,85 1

Alkateen zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011 Fernando Mendoza Rodríguez (PSN)
2007 José Antonio Rapún León (UPN)
2003 José Antonio Rapún León (UPN)
1999 José Antonio Rapún León (UPN)
1995 José Antonio Rapún León (UPN)
1991 María Josefa Setas (PSN)

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Adreiluzko eraikina da, XVI. mende eta XVIII. mendeko bi estilo desberdinen nahasketaren ondorio da. XX. mendearen amaieran, zaharberritze sakona burutu zen, eta eraikinaren kanpoaldea erabat berriztu zen, Nafarroako gobernuak emandako laguntzari esker.

  • HELBIDEA: Foruen Plaza, 1

Azpiegitura eta garraioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Condaren Iruñea eta Zaragoza bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko bost zerbitzu izaten dira norabide bakoitzeko. Lineak honako ibilbidea dauka:

Condaren Cortes eta Iruñea bitarteko autobus linea zuzenak zerbitzu bakarra dauka norabide bakoitzean eguneko. Ibilbidea, honakoa da:

Condaren Tutera eta Alesbes bitarteko lineak, geltokia dauka herrian. Autobusak honako ibilbidea egiten du:

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Arguedas eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %0,53k zekien euskaraz hitz egiten.

Senda Viva[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Senda Viva abentura eta aisialdi parkea Bardeen ondoan dago, Arguedasko udalerriaren ekialdean, eta Nafarroako hiriburutik 80 kilometro hegoaldera. 120 hektareako azalera dauka, eta bertan heldu eta gazteentzako hainbat jarduera desberdin eskaintzen dira. Parkea lau eremutan banaturik dago, Herria, Feria, Basoa, eta Abeletxea. Bigarren eremura heldu aurretik, zoo txiki bat dago, eta bertan latxa ardia, pirinioetako behiak eta Aurizberriko zaldiak bezalako Nafarroako berezko hainbat animalia daude ikusgai.

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arguedasko herriko jaiak San Estebanen omenez ospatzen dira eta abuztuko lehen asteburuaren inguruan antolatzen dira. Jaiek guztira bederatzi egun irauten dute.

Uztarriaren Ama Birjinaren erromeria berez, martxoaren 25ean ospatzen zen, baina gaur egun iraileko lehen igandea ospatzen da.

Kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arguedas Castejónen egoitza duen "Ebroko Kirol Mankomunitateko" kidea da. Herriko kirol taldeetako batzuk honakoak dira:

  • Arguedano Txirrindularitza Kluba

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Esteban basilikaren ikuspegia.
  • San Esteban eliza, estilo gotiko eta errenazentista nahasten dituen eraikina da.
  • San Miguel basilika, XVI. mendeko nabe bakarreko parrokia txikia da. Gaur egun, Arguedasen kontserbatzen den eraikinik zaharrenetakoa da. Aurrealdea pentagono itxurakoa da eta izardun gangez estalita dago. 2006. urtean, baseliza barruan zeuden artelanak San Esteban elizara eraman zituzten, horrela baselizaren zaharberritze osoa burutu ahal izateko. Gaur egun San Miguel baselizan "Informazio Puntu Orokorra" delakoa egokitu da, kanpotarrei herriari buruzko informazioa eskaintzeko.
  • Muruzabal etxea, XVIII. mendeko bi jauregiren batzearen ondorioz sorturiko etxe luzea da. Adreiluzko bi atalez osaturik dago, goikoa, balkoiez eta mende berdineko armarri batez osaturik dago.
  • Yugoko baseliza

Zerbitzuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arguedasko zaborra batzeaz eta ur-hornidura bermatzeaz "Arguedas, Valtierra, Alesbes, Milagro eta Cadreitako Mankomunitatea" arduratzen da.

Arguedastar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Arguedas Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa