Aranguren
- Artikulu hau Nafarroako udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Aranguren (argipena)».
| Aranguren | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Mendebaldeko Aranguren Pagaditik. | |||||||||||
| |||||||||||
![]() | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea | |||||||||||
| Lurraldea | |||||||||||
| Merindadea | |||||||||||
| Eskualdea | Iruñerria | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua | |||||||||||
| Erkidegoa | |||||||||||
| Izen ofiziala | |||||||||||
| Alkatea | Manuel Romero Pardo (Herri Kandidatura, ezkerreko indep.) | ||||||||||
| Posta kodea | 31192 | ||||||||||
| INE kodea | 31023 | ||||||||||
| Herritarra | arangurendar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°46′19″N 1°34′29″W / 42.7719439°N 1.574757°W | ||||||||||
| Azalera | 40,6 km² | ||||||||||
| Garaiera | 442 metro | ||||||||||
| Distantzia | 3 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 13.216 (2025: | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 199,31 bizt/km² | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Euskaldunak[1] | % 11.9 + % 11.6 hartzaile (2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera [2] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Webgunea | http://www.aranguren.es/eu/ www.aranguren.es | ||||||||||
Aranguren[3] ([aɾanɣuɾen]) Nafarroa Garaiko udalerria da. Iruñerria eskualdean dago, Zangozako merindadean. 40 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2019ko urtarrilaren 1ean 10.859 biztanle zituen.
Iruñeko metropoli eremuko beste hainbat herritan bezala, Iruñerriko Mankomunitatea arduratzen da zabor bilketaz, ur-horniduraz eta bestelako zerbitzuak eskaintzeaz.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Inguru naturala eta kokapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Aranguren Iruñerriko gune metropolitarraren ekialdean dago, udalerri handia da, 40,6 kilometro koadro dauzka, eta hala, Iruñearekiko distantziak desberdinak dira, 3 kilometrokoa Iruñetik hurbilen dagoen aldean eta 10 kilometrokoa urrunenean. Arangurenek Iruñearekin eta Galar Zendearekin egiten du muga mendebaldean, Elorzibarrekin hegoaldean, Untzitirekin , Lizoainibar-Arriasgoitirekin eta Izagaondoarekin ekialdean, eta Lizoainekin eta Eguesibarrekin iparraldean.
Klima eta landaredia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Arangurengo klima mediterraneoa da, urteko batez besteko tenperatura 10 eta 13 gradu bitartekoa, eta prezipitazioa 800mm eta 1000mm bitartekoa da. Urteroko egun euritsuak 110 inguru dira, urte osoan zehar banaturik, nahiz eta uda garaian bi hilabete nahiko lehor izaten diren.
Berezko landarediaren aztarna gutxi geratzen dira gaur egun, oro har, gizakiaren eraginak nahiko andekatu ditu, haritzak, pinuak, pagoak eta arteak. Azken mendeetako birlandaketengatik haraneko zuhaitzik ohikoena pinua da, bai pinu lariziarra zein Austriatik ekarritako pinu beltza. Basoak udalerriaren azaleraren %17 hartzen du.
Estazio meteorologikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ibarreko Ilundain kontzejuan, itsasoaren mailatik 573 metrora, Espainiako Meteorologia Agentziako (AEMET) estazio meteorologikoa dago.[4]
Herriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ondoko herri hauek osatzen dute Aranguren: Aranguren, Gongora, Ilundain, Labio, Lakidain, Mutiloabeiti, Mutiloagoiti, Taxoare eta Zolia.
Udalerri mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Honako udalerri hauek ditu mugakide: Iruñea, Galar, Elortzibar, Untzitibar, Itzagaondoa, Lizoainibar eta Eguesibar.
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Arangurengo ibarra osatzen duten herrien historia antzekoa da, XIX. mendera arte jaurerriak izan ziren, jaun batek gobernaturiko jabetzak. Horregatik, kontzeju gehienetan jauregi bat dago, kontzeju horren jabearen bizitokia. Ibarrari buruzko lehen dokumentu idatzia erreinuko kontuei buruzko 1280ko dokumentu bat da. Bertan ibarrak 15 liberako petxa ordaintzen zuela adierazten da. 1466an Juan II.a erregeak petxa gutxitu egin zuen.
XIII. mendean Larrekodorrea eta Iriberriko herrixkak hustu ziren, eta hamarkada batzuk geroago XV. mendearen hasieran Idoi izeneko gunea ere herri-hustu bihurtu zen. Haranak gogor jasan zituen XVI. mendearen amaieran Nafarroak bizi izandako krisialdi demografiakoa, eta biztanleriak %20 egin zuen behera. Ibarraren garapena, Iruñeatik hurbil zegoela eta, baldintzaturik egon zen beti, eta nekazaritza izan zen mende askotan zehar Arangurengo herritarren ogibidea. XIX. mendera arte, larre lur asko izan ziren herrian, eta horrela abelburuen kopurua ere nahiko handia zen.
XIX. mendeko erreforma administratiboaren ondoren, jaurerriak bertan behera geratu, eta jabetza udaletara igaro zen, eta ibarreko herri guztiak Udal Erregimen komunaren menpe geratu ziren. Errepiderik ez zegoen arren, herrian ekoitzitako produktuak erraz saltzen ziren Nafarroako hiriburuan, Irunberritik zetozen herri bideak erabilita. XIX. mendeko desamortizazioak eragin txikia izan zuen, eta oraindik ere ibarrak lur komun handiak dauzka (landu daitezkeen lurren %20).
Mutiloa eta Mutiloabitarte proiektuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Egitasmoaren arabera, 1.600 etxebizitza berri eraikiko dira Mutiloagoitiko eta Mutiloabeitiko kontzejuak batzeko asmoarekin. Auzo berria dentsitate txikikoa izango da eta txaletak eta 2-3 solairuko etxebizitzak izango dira. Horrez gain, Arangurengo udalak, udaletxe berria eraikiko du bateraturiko gunearen udaletxe moduan erabiltzeko.
2008ko abenduan Nafarroako Gobernuak Arangurengo Mugartea gunean 1.000 etxebizitza gehiago eraikitzeko konbenioa sinatu zuen, auzune berri hau Mutiloagoiti eta Mendillorri bitartean kokatuko da. Lehen etxebizitzak 2012. urtean amaituko dira, eta eraikiko diren bizitokien %70 babes-ofizialekoak izango dira.[5]
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mende askotan zehar ekonomiaren ardatza nekazaritza izan ondoren, XX. mendearen amaieran aldaketa sakona bizi izan da ibarreko Mutiloabeitin eta Mutiloagoitin. Gaur egun, Iruñerriko gune metropolitarraren kanpoaldean ezarritako enpresak dira nagusi bertan, eta horrela zerbitzuek nekazaritza baino garrantzia handiagoa lortu dute.
Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2023. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 20.062 euro-koa zen[6], eta etxegune bakoitzeko 61.246 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (16.423 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.036 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 27.872 euro zen. Errenta gordina 26.651 euro-koa izan zen pertsonako.
Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 68,6[7]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 10,5), beste diru-sarrerak (% 17,5), langabezia-prestazioak (% 1,3), beste prestazioak (% 2,1).
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[8][oh 1]. Udalerrian indizea 27,4 da, probintziakoaren (30,9;
Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (32,1) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,1 da, probintziakoaren (2,6;
Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (2,8) azpitik.
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Aranguren udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 6.817 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 69,2; gainerako % 30,8 inaktibo zeuden (erretiratuak % 38,9, ikasleak % 31,0 eta beste inaktiboak % 30,1).[9] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 5,4 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 70,3 zen eta emakumezkoena % 68,1; langabezia-tasa, aldiz, % 4,1 eta % 6,7 zen, hurrenez hurren.[9]
Okupatuen kopurua 6.324 zen 2023ean, 2021eko 5.826etik gora.[10] Emakumeek okupatuen % 48,5 osatzen dute, eta gizonek % 51,5.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 6.451 | % 65,5 | 3.306 | % 67,5 | 3.145 | % 63,6 |
| Langabeak | 366 | % 3,7 | 141 | % 2,9 | 225 | % 4,6 |
| Inaktiboak | 3.029 | % 30,8 | 1.454 | % 29,7 | 1.575 | % 31,9 |
| Guztira | 9.846 | % 100,0 | 4.901 | % 100,0 | 4.945 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 76,7), industria (% 17,9), eraikuntza (% 4,6) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 0,7).[10] Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 16,9), ondoren merkataritza (% 13,7) eta osasuna eta gizarte-zerbitzuak (% 11,9) datoz.
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak dira talderik ugariena, okupatuen % 51,6; ondoren, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak daude (% 37,8), eta oinarrizko okupazioak % 6,5.[11] Bi sexuetan goi eta erdi maila dira nagusi (gizonen % 48,3 eta emakumeen % 55,1).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 3.264 | % 51,6 | 1.572 | % 48,3 | 1.692 | % 55,1 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 2.392 | % 37,8 | 1.299 | % 39,9 | 1.093 | % 35,6 |
| Oinarrizko okupazioak | 412 | % 6,5 | 224 | % 6,9 | 188 | % 6,1 |
| Ez dago jasota | 256 | % 4,0 | 160 | % 4,9 | 96 | % 3,1 |
| Guztira | 6.324 | % 100,0 | 3.255 | % 100,0 | 3.069 | % 100,0 |
Okupatuen % 83,5 besteren konturako langileak dira, eta % 16,5 norberaren konturakoak.[12]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 1.042 | % 16,5 | 626 | % 19,2 | 416 | % 13,6 |
| Besteren kontura | 5.282 | % 83,5 | 2.629 | % 80,8 | 2.653 | % 86,4 |
| Guztira | 6.324 | % 100,0 | 3.255 | % 100,0 | 3.069 | % 100,0 |
Jaiolekuaren arabera
Jarduera
16 urte edo gehiagokoen % 86,9 estatuan jaio zen, eta % 13,1 atzerrian.[9] Jarduera-egoeran badira aldeak jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 68,8 okupatuak dira, % 14,9 erretiratuak, % 10,1 ikasleak, % 3,7 bestelako inaktiboak eta % 2,5 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 63,3 okupatuak dira, % 18,5 bestelako inaktiboak, % 6,6 langabeak, % 6,4 ikasleak eta % 5,2 erretiratuak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 64,7 okupatuak dira, % 10,9 erretiratuak, % 10,5 bestelako inaktiboak, % 9,7 ikasleak eta % 4,3 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 54,1 okupatuak dira, % 26,5 bestelako inaktiboak, % 9,0 langabeak, % 7,1 ikasleak eta % 3,2 erretiratuak.
Okupazioa
Okupatuen % 88,4 estatuan jaio zen, eta % 11,6 atzerrian.[11] Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 50,9 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari dira, % 38,2 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial eta % 6,3 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 53,2 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 27,7 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 11,8 oinarrizko okupazioetakoak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 58,8 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari dira, % 34,1 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial eta % 4,0 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 46,4 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 28,6 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 21,6 oinarrizko okupazioetakoak.
Jarduera-sektoreak
Jarduera-egituran badira aldeak jatorriaren arabera.[13] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 67,6 zerbitzuetan ari dira, % 25,1 industrian eta % 6,1 eraikuntzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 60,5 zerbitzuetan ari dira, % 22,5 industrian eta % 16,2 eraikuntzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 86,7 zerbitzuetan ari dira, % 11,0 industrian; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 91,4 zerbitzuetan ari dira, % 6,7 industrian.
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 46 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 2.251 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[14][oh 2]. Udalerriaren azalera 40,6 km² denez, NAE lurraldearen % 55,4 da[15]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 88,3 lur goldagarria (1.988 ha, 44 ustiategitan), % 11,6 larre iraunkorrak (261 ha, 6 ustiategitan), arbolak (0,66 ha, 3 ustiategitan), norberaren kontsumorako baratzeak (0,22 ha, 7 ustiategitan) eta berotegiak edo babes garai irisgarriak (0,12 ha, 2 ustiategitan)[oh 3].
Abeltzaintza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 1.621 ardi eta ahuntz zeuden[16][oh 4].
Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 8.081 gidari zeuden erroldatuta: 4.246 gizon (% 52,5) eta 3.835 emakume (% 47,5)[17]. Biztanleen % 61,2 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 10.745 ibilgailuk osatzen zuten: 6.800 turismo, 1.276 motozikleta, 1.085 furgoneta, 779 kamioi eta 213 ziklomotor[17]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 515 turismokoa zen, probintziako batez bestekoaren (512) parean.
Turismoen batez besteko adina 11,6 urtekoa zen; turismoen % 14,3k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 5,4k 25 urte baino gehiago[17]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 52,7 diesel zen eta % 43,7 gasolinazko; 334 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 3,1; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 10,1k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 17,6k ez zuen etiketarik[oh 5].
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XX. mende ia osoan populazioa mantendu ondoren, 1980ko hamarkadatik aurrera hazkunde itzela izan zuen herriak, batez ere Mutiloan sortutako etxebizitza multzo berrien ondorioz. Mutiloaren hazkundea Iruñeak hego-ekialderantz izandako hedapenaren ondorio izan zen.
| Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 6.629 gizon, 6.571 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 19,6 udalerri berean jaioak ziren[20], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 14,6 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 12 —probintzian % 19,8—.
Biztanleria atzerritarra
Espainiar estatutik kanpo jaiotako 1.581 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 57,6)[21]. Jaiotza herrialde nagusiak Kolonbia, Venezuela, Ekuador dira.
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 4.309 etxebizitza zeuden: 3.856 (% 89,5) nagusiak eta 453 (% 10,5) ez-nagusiak.[22] Kontsumo elektrikoaren arabera, 367 (% 8,5) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 149 (% 3,5) hutsik zeuden.[23] INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 3 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 18 plazarekin (6 plaza etxebizitzako).[24]
Etxebizitza multzoa
Nafarroako mapa
Erabilera-intentsitatea (kontsumo elektrikoa)
Nafarroako mapa
Guztira 3.856 etxegune zeuden, eta horietatik 666 (% 17,3) pertsona bakarrekoak ziren.[25]
Etxeguneak tamainaren arabera
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 10.043 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 59,8 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 20,8; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 15,7; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 3,7.[26] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 58,5 zen 2021ean eta % 59,8 2024an; beraz, 1,3 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 4,6 izatetik % 3,7 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 63,0 ziren, eta gizonen artean % 56,5; 6,5 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 4,2 eta gizonen % 3,3 ziren.
Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 77,3 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 22,7 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 397 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 56,7 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 43,3. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 0,3 ziren.[26]
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 6.003 | % 59,8 | 2.830 | % 56,5 | 3.173 | % 63,0 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 2.089 | % 20,8 | 1.116 | % 22,3 | 973 | % 19,3 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 1.578 | % 15,7 | 897 | % 17,9 | 681 | % 13,5 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 373 | % 3,7 | 163 | % 3,3 | 210 | % 4,2 |
| Guztira | 10.043 | % 100,0 | 5.006 | % 100,0 | 5.037 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 58,5 | % 20,7 | % 16,3 | % 4,6 | 9.146 |
| 2022 | % 59,2 | % 20,2 | % 16,7 | % 3,9 | 9.494 |
| 2023 | % 59,6 | % 20,6 | % 16,1 | % 3,8 | 9.782 |
| 2024 | % 59,8 | % 20,8 | % 15,7 | % 3,7 | 10.043 |
Ikasten ari direnak
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 15,9 ikasten ari zen (1.596 pertsona).[27] Ikasten ari zirenetatik, % 57,2 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 28,3 batxilergoan eta % 11,4 erdi-mailako lanbide-heziketan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 59,5 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 55,0; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 11,2 eta emakumeen % 11,6. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 94,3 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 58,1 eta 25–29 urtekoen % 14,0; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 3,8 baino ez.[28] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 53,4 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 55,0.
Jaiolekuaren arabera
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 86,7 estatuan jaio zen, eta % 13,3 atzerrian.[26] Ikasketa-egituran badira aldeak jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 58,7 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 2,8; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 41,1 eta % 6,4, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 65,5 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 3,7; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 48,3 eta % 6,9, hurrenez hurren.
Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 16,6 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 11,0.[27] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 58,0 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 49,0 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 358 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %5,52 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udaletxea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Antzina Zolina kontzejuan egon zen udaletxea. Gaur egungo eraikina, librea da, ez du inongo eraikin atxikirik inguruan, eta bi zatitan banaturik dago. Gaur egungo itxura 1964. urtean eginiko berreraikuntzaren ondorio da.
- HELBIDEA: Mutiloa Plaza 4, (Mutiloabeiti kontzejua)
Udal hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Azken agintaldietan Arangurengo alkatea "Aranguren Ibarreko Herri Kandidatura" (CPVA Candidatura Popular del Valle de Aranguren, AIHK) ezkerreko talde independenteko Manolo Romero[29] da. 2007an Udaleko hamahiru zinegotzietatik hamar herri kandidatura horietakoak ziren, udala gehiengo osoaz gobernatu zuena. Boto zuriak 77 izan ziren (%2,47), eta baliogabeko botoak 30, emandako botoen %0,83.
2011n ere Herri Kandidatura (10 zinegotzi) izan zen nagusi. 2.558 botorekin Nafarroa osoan botorik gehien jaso zuen hautagai zerrenda independentea izan zen[30]. Gehienetan gertatu den gisan, ezkerreko alderdiek, abertzaleek eta euskaltzaleek (Bildu, NaBai 2011, I-Ek) ez zuten zerrendarik aurkeztu Herri Kandidaturaren arrakasta ez oztopatzeko. Udalbatza UPNk (3) osatzen du, PPk eta PSNk ez baitzuten bat ere zinegotzirik lortu.
2015eko udal hauteskundeetan Herri Kandidatura berriro nagusitu zen, eta hamar zinegotzi eskuratu zituen. UPNk 2 eskuratu zituen eta Euskal Herria Bilduk bat.
| Arangurengo udalbatza | |||||
| Alderdia | 2015eko maiatzaren 24a | 2011ko maiatzaren 22a | |||
| Zinegotziak | Boto kopurua | Zinegotziak | Boto kopurua | ||
| CPVA Candidatura Popular del Valle de Aranguren | 10 / 13 |
3.382 (% 65,47) |
10 / 13 |
2.558 (% 65,94) | |
| Nafar Herriaren Batasuna (UPN) | 2 / 13 |
801 (% 15,51) |
3 / 13 |
859 (% 22,14) | |
| Euskal Herria Bildu | 1 / 13 |
466 (% 9,02) | |||
| Datuen iturria: 2015eko hauteskundeen emaitzak interior.es webgunean, 2011ko hauteskundeen emaitzak mir.es webgunean | |||||
| Alderdi politikoa | 2015[31] | 2011[32] | 2007[33] | 2003[34] | 1999[35] | 1995[36] | 1991[37] | 1987[38] | 1983[39] | 1979[40] | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Aranguren Ibarreko Herri Kandidatura | %65,47 | 10 | %65,94 | 10 | %60,12 | 10 | %61,37 | 8 | %53,29 | 6 | %51,75 | 6 | %85,71 | 9 | %81,19 | 9 | - | - | - | - |
| Nafar Herriaren Batasuna (UPN) | %15,51 | 2 | %22,14 | 3 | %20,66 | 3 | %23,73 | 3 | %31,51 | 4 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Euskal Herria Bildu (EH Bildu) / Bildu | %9,02 | 1 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Nafarroako Alderdi Sozialista-PSOE (PSN-PSOE) | %4,10 | 0 | %3,84 | 0 | %5,81 | 0 | %7,53 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Alderdi Popularra (PP) | %3,29 | 0 | %4,61 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Mutilvasetako eta Arangureneko Haraneko Herritarrak | - | - | - | - | %4,24 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Izquierda-Ezkerra (I-Em) | - | - | - | - | %4,07 | 0 | %4,42 | 0 | %12,05 | 1 | %12,53 | 1 | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Nafarroako Demokraten Elkargunea (CDN) | - | - | - | - | %2,64 | 0 | - | - | - | - | %31,98 | 4 | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Independenteak 2 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | %56,93 | 5 | - | - |
| Independenteak 1 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | %43,07 | 4 | %48,06 | 4 |
| Zentro Demokratikoaren Batasuna (UCD) | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | %51,94 | 5 |
| Ezkerreko Nafar Batasuna (UNAI) | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | %0,00 | 0 |
Alkateak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hauek izan dira Arangurengo azken alkateak:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[41] |
| 1979 | 1983 | UCD | |
| 1983 | 1987 | Independenteak | |
| 1987 | 1991 | Independenteak | |
| 1991 | 1995 | Independenteak | |
| Manuel Romero Pardo | 1995 | 1999 | Independenteak |
| Manuel Romero Pardo | 1999 | 2003 | Independenteak |
| Manuel Romero Pardo | 2003 | 2007 | Candidatura Popular del Valle de Aranguren |
| Manuel Romero Pardo | 2007 | 2011 | Candidatura Popular del Valle de Aranguren |
| Manuel Romero Pardo | 2011 | 2015 | Candidatura Popular del Valle de Aranguren |
| Manuel Romero Pardo[41] | 2015 | 2019 | Candidatura Popular del Valle de Aranguren |
| Manuel Romero Pardo[41] | 2019 | Jardunean | Candidatura Popular del Valle de Aranguren |
Garraioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalerri honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 4 linea daude:
Aranguren | |||||
|
| ||||

Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Euskara
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Aranguren eremu mistoko udalerria da, eta hori dela eta, gaztelania eta euskara, biak dira hizkuntza ofizialak. 2010eko otsailaren 18an hartu zuen erabakia Nafarroako Parlamentuak.[42] 2001eko erroldaren arabera, herritarren %6,23k zekien euskaraz hitz egiten.
2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Aranguren) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako legebiltzarrean. UPN ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, PSN alderdiaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena[43]. Baina, Nafarroako Parlamentuak 2010eko otsailean eremu mistoan sartzea onartu zuen.[42]
Jaiak eta ospakizunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Aranguren: abuztuko lehen astean.
- Labio: abuztuko azken asteburua.
- Lakidain: azaroak 11.
- Mutiloagoiti: maiatzeko hirugarren asteburuan.
- Mutiloabeiti: iraila erdialdean ospatzen dira, irailaren 14aren inguruan.
- Taxoare: iraileko lehen asteburuan.
- Zolina: urriaren 7tik hurbilen dagoen asteburuan.
Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]

- Irulegi mendian dagoen Irulegiko gaztelua, Lakidainen, eta haren ondoko Irulegiko herrixka burdina arokoa, non Irulegiko Eskua aurkitu zuten 2021ean. 2024tik Nafarroako Museoan dago Eskua, Iruñean.
- Garbikundearen eliza: Labioko kontzejuan kokatzen den XIII. mendeko eraikina da, ondorengo mendeetan birmoldatua, XVI. mendeko elementu batzuk dauzka. Ebanjelioaren aldean XVII. mende hasierako gurutze erromanista bat dauka, eta errenazimenduko bataio harria.
- Arangurengo hilarriak: Arangurengo kanposantuan kokatzen diren antzinako hilarriak dira.
- Ezkorizko urmaela: Zolia herrian.
- San Andres eliza: Gongorako kontzejuan kokatuan, non frontal bikain bat zegoen, 20. mendetik Bartzelonako Kataluniako Arte Museo Nazionalean dago.
- San Emeterio eta San Zeledonio parrokia: Taxoaren.
- San Esteban parrokia: Zolian.
- San Juan Bautista eliza: Ilundainen.
- Arangurengo erromatar kanpalekua
Arangurendar ezagunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Adrián Aranguren (1998-), futbolaria.
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Beste abere mota batzuen datuak ez dira argitaratu, sekretu estatistikoa dela eta (ustiategi gutxi dagoenean, INEk ez ditu datuak zabaltzen, ustiategiak identifika ez daitezen).
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
- ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
- ↑ Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
- ↑ Nafarroako Meteorologi Agentziaren webgunea.
- ↑ Diario de Navarra egunkariko albistea.
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q1636195.
- ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak erabilera-intentsitatearen arabera (kontsumo elektrikoa)» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak» Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala) (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ Aranguren, bastión de los independientes[Betiko hautsitako esteka], Diario de Noticias, 2011ko maiatzaren 25a.
- ↑ 2011ko hauteskunde emaitzak.
- ↑ Arangurenko udal hauteskundeak 2015.
- ↑ Arangurenko udal hauteskundeak 2011.
- ↑ Arangurenko udal hauteskundeak 2007.
- ↑ Arangurenko udal hauteskundeak 2003.
- ↑ Arangurenko udal hauteskundeak 1999.
- ↑ Arangurenko udal hauteskundeak 1995.
- ↑ Arangurenko udal hauteskundeak 1991.
- ↑ Arangurenko udal hauteskundeak 1987.
- ↑ Arangurenko udal hauteskundeak 1983.
- ↑ Arangurenko udal hauteskundeak 1979.
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es (kontsulta data: 2020-06-09).
- 1 2 Nafarroako Parlamentuak lau herri eremu mistoan sartzea onartu du. (kontsulta data: 2010-02-18).[Betiko hautsitako esteka]
- ↑ Euskarakultur.com webguneko albistea.
Bibliografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXVII, Iruñea, 1996. ISBN 84-235-1510-9


