Aranguren

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau Nafarroako udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Aranguren (argipena)».
Aranguren
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Mendebaldeko Aranguren Pagaditik.jpg
Mendebaldeko Aranguren Pagaditik.

Arangurengo armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroako Foru Erkidegoa
Merindadea Iruñeko merindadea
Eskualdea Iruñerria
Izen ofiziala Escudo de Aranguren.svg Aranguren
Alkatea Manuel Romero Pardo
(Herri Kandidatura, ezkerreko indep.)
Posta kodea 31192
INE kodea 31023
Herritarra arangurendar
Kokapena
Koordenatuak 42° 47′ 21″ N, 1° 32′ 10″ W / 42.789166666667°N,1.5361111111111°W / 42.789166666667; -1.5361111111111Koordenatuak: 42° 47′ 21″ N, 1° 32′ 10″ W / 42.789166666667°N,1.5361111111111°W / 42.789166666667; -1.5361111111111
Aranguren hemen kokatua: Nafarroa Garaia
Aranguren
Aranguren
Aranguren (Nafarroa Garaia)
Openstreetmap logo.svg Ikusi OpenStreetMapen
Azalera 40,60 km2
Garaiera 442 metro
Distantzia 3 km Iruñera
Demografia
Biztanleria 8.982 biztanle
% 50,32 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 49,68
Dentsitatea 221,23 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 83,9
Zahartze tasa[1] % 6,78
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 57,93
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 78,02 (2011)
Genero desoreka[1] % 3,82 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 8,49 (2013)
Kultura
Euskaldunak % 6,23 (2010)
Euskararen erabilera % 0,2 (2011)
Datu gehigarriak
Webgunea http://www.aranguren.es/eu/ www.aranguren.es


Aranguren[2] Nafarroako udalerria da. Iruñerriko eskualdean dago Zangozako merindadean. 2012ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, 8.092 biztanle ditu.

Iruñerriko Mankomunitatea, zaborra biltzeaz, ura hornitzeaz eta bestelako zerbitzuak eskaintzeaz arduratzen da, Iruñean inguruko gune metropolitarreko beste hainbat herritan bezala.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inguru naturala eta kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arangurengo Mutiloa kontzejuaren ikuspegia.

Aranguren Iruñerriko gune metropolitarraren ekialdean dago, udalerri handia da, 40,6 kilometro koadro dauzka, eta hala, Iruñearekiko distantziak desberdinak dira, 3 kilometrokoa Iruñetik hurbilen dagoen aldean eta 10 kilometrokoa urrunenean. Arangurenek Iruñearekin eta Galar Zendearekin egiten du muga mendebaldean, Elorzibarrekin hegoaldean, Untzitirekin , Lizoainibar-Arriasgoitirekin eta Izagaondoarekin ekialdean, eta Lizoainekin eta Eguesibarrekin iparraldean.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arangurengo klima mediterraneoa da, urteko batez besteko tenperatura 10 eta 13 gradu bitartekoa, eta prezipitazioa 800mm eta 1000mm bitartekoa da. Urteroko egun euritsuak 110 inguru dira, urte osoan zehar banaturik, nahiz eta uda garaian bi hilabete nahiko lehor izaten diren.

Berezko landarediaren aztarna gutxi geratzen dira gaur egun, oro har, gizakiaren eraginak nahiko andekatu ditu, haritzak, pinuak, pagoak eta arteak. Azken mendeetako birlandaketengatik haraneko zuhaitzik ohikoena pinua da, bai pinu lariziarra zein Austriatik ekarritako pinu beltza. Basoak udalerriaren azaleraren %17 hartzen du.

Estazio meteorologikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ibarreko Ilundain kontzejuan, itsasoaren mailatik 573 metrora, Espainiako Meteorologia Agentziako (AEMET) estazio meteorologikoa dago.[3]

Herriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondoko herri hauek osatzen dute Aranguren: Aranguren, Gongora, Ilundain, Labio, Lakidain, Mutiloabeiti, Mutiloagoiti, Taxoare eta Zolia.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arangurengo ibarra osatzen duten herrien historia antzekoa da, XIX. mendera arte jaurerriak izan ziren, jaun batek gobernaturiko jabetzak. Horregatik, kontzeju gehienetan jauregi bat dago, kontzeju horren jabearen bizitokia. Ibarrari buruzko lehen dokumentu idatzia erreinuko kontuei buruzko 1280ko dokumentu bat da. Bertan ibarrak 15 liberako petxa ordaintzen zuela adierazten da. 1466an Juan II.a erregeak petxa gutxitu egin zuen.

XIII. mendean Larrekodorrea eta Iriberriko herrixkak hustu ziren, eta hamarkada batzuk geroago XV. mendearen hasieran Idoi izeneko gunea ere herri-hustu bihurtu zen. Haranak gogor jasan zituen XVI. mendearen amaieran Nafarroak bizi izandako krisialdi demografiakoa, eta biztanleriak %20 egin zuen behera. Ibarraren garapena, Iruñeatik hurbil zegoela eta, baldintzaturik egon zen beti, eta nekazaritza izan zen mende askotan zehar Arangurengo herritarren ogibidea. XIX. mendera arte, larre lur asko izan ziren herrian, eta horrela abelburuen kopurua ere nahiko handia zen.

XIX. mendeko erreforma administratiboaren ondoren, jaurerriak bertan behera geratu, eta jabetza udaletara igaro zen, eta ibarreko herri guztiak Udal Erregimen komunaren menpe geratu ziren. Errepiderik ez zegoen arren, herrian ekoitzitako produktuak erraz saltzen ziren Nafarroako hiriburuan, Irunberritik zetozen herri bideak erabilita. XIX. mendeko desamortizazioak eragin txikia izan zuen, eta oraindik ere ibarrak lur komun handiak dauzka (landu daitezkeen lurren %20).

Mutiloa eta Mutiloabitarte proiektuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruñerriko etxebizitza egitasmoak zehazten dituen mapa.

Egitasmoaren arabera, 1.600 etxebizitza berri eraikiko dira Mutiloagoitiko eta Mutiloabeitiko kontzejuak batzeko asmoarekin. Auzo berria dentsitate txikikoa izango da eta txaletak eta 2-3 solairuko etxebizitzak izango dira. Horrez gain, Arangurengo udalak, udaletxe berria eraikiko du bateraturiko gunearen udaletxe moduan erabiltzeko.

2008ko abenduan Nafarroako Gobernuak Arangurengo Mugartea gunean 1.000 etxebizitza gehiago eraikitzeko konbenioa sinatu zuen, auzune berri hau Mutiloagoiti eta Mendillorri bitartean kokatuko da. Lehen etxebizitzak 2012. urtean amaituko dira, eta eraikiko diren bizitokien %70 babes-ofizialekoak izango dira.[4]

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mende askotan zehar ekonomiaren ardatza nekazaritza izan ondoren, XX. mendearen amaieran aldaketa sakona bizi izan da ibarreko Mutiloabeitin eta Mutiloagoitin. Gaur egun, Iruñerriko gune metropolitarraren kanpoaldean ezarritako enpresak dira nagusi bertan, eta horrela zerbitzuek nekazaritza baino garrantzia handiagoa lortu dute.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mende ia osoan populazioa mantendu ondoren, 1980eko hamarkadatik aurrera hazkunde itzela izan zuen herriak, batez ere Mutiloan sortutako etxebizitza multzo berrien ondorioz. Mutiloaren hazkundea Iruñeak hego-ekialderantz izandako hedapenaren ondorio izan zen.

Arangurengo biztanleria

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 358 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %5,52 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azken agintaldietan Arangurengo alkatea "Aranguren Ibarreko Herri Kandidatura" (CPVA Candidatura Popular del Valle de Aranguren, AIHK) ezkerreko talde independenteko Manolo Romero[5] da. 2007an Udaleko hamahiru zinegotzietatik hamar herri kandidatura horietakoak ziren, udala gehiengo osoaz gobernatu zuena. Boto zuriak 77 izan ziren (%2,47), eta baliogabeko botoak 30, emandako botoen %0,83.

2011n ere Herri Kandidatura (10 zinegotzi) izan zen nagusi. 2.558 botorekin Nafarroa osoan botorik gehien jaso zuen hautagai zerrenda independentea izan zen[6]. Gehienetan gertatu den gisan, ezkerreko alderdiek, abertzaleek eta euskaltzaleek (Bildu, NaBai 2011, I-Ek) ez zuten zerrendarik aurkeztu Herri Kandidaturaren arrakasta ez oztopatzeko. Udalbatza UPNk (3) osatzen du, PPk eta PSNk ez baitzuten bat ere zinegotzirik lortu.

2015eko udal hauteskundeetan Herri Kandidatura berriro nagusitu zen, eta hamar zinegotzi eskuratu zituen. UPNk 2 eskuratu zituen eta Euskal Herria Bilduk bat.

Arangurengo udalbatza

Alderdia

2015eko maiatzaren 24a

2011ko maiatzaren 22a

Zinegotziak Boto kopurua Zinegotziak Boto kopurua
CPVA Candidatura Popular del Valle de Aranguren
10 / 13
3.382 (% 65,47)
10 / 13
2.558 (% 65,94)
Nafar Herriaren Batasuna (UPN)
2 / 13
801 (% 15,51)
3 / 13
859 (% 22,14)
Euskal Herria Bildu
1 / 13
466 (% 9,02)
Datuen iturria: 2015eko hauteskundeen emaitzak interior.es webgunean, 2011ko hauteskundeen emaitzak mir.es webgunean
Arangurenko udal hauteskundeak
Alderdi politikoa 2015[7] 2011[8] 2007[9] 2003[10] 1999[11] 1995[12] 1991[13] 1987[14] 1983[15] 1979[16]
Aranguren Ibarreko Herri Kandidatura  %65,47 10  %65,94 10  %60,12 10  %61,37 8  %53,29 6  %51,75 6  %85,71 9  %81,19 9 - - - -
Nafar Herriaren Batasuna (UPN)  %15,51 2  %22,14 3  %20,66 3  %23,73 3  %31,51 4 - - - - - - - - - -
Euskal Herria Bildu (EH Bildu) / Bildu  %9,02 1 - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Nafarroako Alderdi Sozialista-PSOE (PSN-PSOE)  %4,10 0  %3,84 0  %5,81 0  %7,53 0 - - - - - - - - - - - -
Alderdi Popularra (PP)  %3,29 0  %4,61 0 - - - - - - - - - - - - - - - -
Mutilvasetako eta Arangureneko Haraneko Herritarrak - - - -  %4,24 0 - - - - - - - - - - - - - -
Izquierda-Ezkerra (I-Em) - - - -  %4,07 0  %4,42 0  %12,05 1  %12,53 1 - - - - - - - -
Nafarroako Demokraten Elkargunea (CDN) - - - -  %2,64 0 - - - -  %31,98 4 - - - - - - - -
Independenteak 2 - - - - - - - - - - - - - - - -  %56,93 5 - -
Independenteak 1 - - - - - - - - - - - - - - - -  %43,07 4  %48,06 4
Zentro Demokratikoaren Batasuna (UCD) - - - - - - - - - - - - - - - - - -  %51,94 5
Ezkerreko Nafar Batasuna (UNAI) - - - - - - - - - - - - - - - - - -  %0,00 0

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzina Zolina kontzejuan egon zen udaletxea. Gaur egungo eraikina, librea da, ez du inongo eraikin atxikirik inguruan, eta bi zatitan banaturik dago. Gaur egungo itxura 1964. urtean eginiko berreraikuntzaren ondorio da.

  • HELBIDEA: Mutiloa Plaza 4, (Mutiloabeiti kontzejua)

Alkateen zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1995-2015 Manuel Romero Pardo Aranguren Ibarreko Herri Kandidatura
2015- Manuel Romero Pardo Aranguren Ibarreko Herri Kandidatura

Azpiegiturak eta garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruñera eta Arangurenera ekialdeko ingurabidea hartuta heltzen da. Ibarreko herrien arteko lotura, auzo-errepideen bitartez egiten da, "Arangurengo Itzuli" moduan ezagutzen den errepide sarearen bitartez.

Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioaren honako lineek eskaintzen dute zerbitzua Arangurenen:

Línea Ibilbidea Ordutegia Maiztasuna Oharrak
TUCPamplona17.GIF Artika Berria - Mutiloa 06:30 - 22:30 30´
TUCPamplona25.svg Merindade plaza - Mutiloabitarte 06:48 - 22:18 30´
N8 Labriteko Jaitsiera - Mutiloa Gauez Bi bidai

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Aranguren eremu mistoko udalerria da, eta hori dela eta, gaztelania eta euskara, biak dira hizkuntza ofizialak. 2010eko otsailaren 18an hartu zuen erabakia Nafarroako Parlamentuak.[17] 2001eko erroldaren arabera, herritarren %6,23k zekien euskaraz hitz egiten.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Aranguren) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako legebiltzarrean. UPN ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, PSN alderdiaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena[18]. Baina, Nafarroako Parlamentuak 2010eko otsailean eremu mistoan sartzea onartu zuen.[17]

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Garbikundearen eliza: Labioko kontzejuan kokatzen den XIII. mendeko eraikina da, ondorengo mendeetan birmoldatua, XVI. mendeko elementu batzuk dauzka. Ebanjelioaren aldean XVII. mende hasierako gurutze erromanista bat dauka, eta errenazimenduko bataio harria.
  • Arangurengo hilarriak: Arangurengo kanposantuan kokatzen diren antzinako hilarriak dira.
  • Ezkorizko urmaela: Zolia herrian.
  • San Andres eliza: Gongorako kontzejuan kokatua.
  • San Emeterio eta San Zeledonio parrokia: Taxoaren.
  • San Esteban parrokia: Zolian.
  • San Juan Bautista eliza: Ilundainen.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Aranguren Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa
Aranguren
Navarra - Mapa municipal Aranguren.svg
Aranguren | Gongora | Ilundain | Labio | Lakidain | Mutiloabeiti | Mutiloagoiti | Taxoare | Zolina