Galipentzu

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Galipentzu

 Nafarroa Garaia
Galipentzu Berriko mahastien ikuspegia.
Galipentzu Berriko mahastien ikuspegia.

Galipentzuko armarria

Izen ofiziala Gallipienzo <> Galipentzu
Estatua
Erkidegoa
Merindadea
Eskualdea
Espainia
Nafarroako Foru Erkidegoa
Zangozako merindadea
Zangozaldea
Alkatea Maria Carmen Irigibel Sola
(Vecindario de Gallipienzo)
Herritarra galipentzutar
Koordenatuak 42°41′50″N 1°23′22″W / 42.69722°N 1.38944°W / 42.69722; -1.38944Koordenatuak: 42°41′50″N 1°23′22″W / 42.69722°N 1.38944°W / 42.69722; -1.38944

[[Fitxategi:|300px]]

Eremua 56,30 km2
Garaiera 389 m
Distantzia 55 km Iruñera
Posta kodea 31493
Biztanleria 115 bizt. (2012)
Dentsitatea 2,04 bizt./km²

Galipentzu[1] Nafarroako udalerria da. Zangozako merindadean dago kokatua, Zangozaldeako eskualdean, Iruñeatik 55 kilometrotara. 2012ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera Galipentzun 115 pertsona bizi ziren.

Inguru naturala eta kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galipentzu Zangozako merindadearen hegoaldeko muturrean dago, Erribera iparraldean. Herrira NA-132 errepidearen bitartez ailegatzen da. Herria bi gunek osatzen dute, batetik herri zaharra, muinoaren gainean San Salbador elizaren inguruan eta bestetik herri berria, Aragon ibaiaren ondoan, eta herri zaharretik 2-3 kilometrora.

Galipentzuk, Sada, Eslaba eta Ezporogirekin egiten du muga iparraldean, Kasedarekin ekialdean, Uxuerekin mendebaldean, eta Zarrakaztelurekin hegoaldean.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galipentzuk klima mediterraniar kontinental lehorra dauka, urteko batez besteko tenperatura 13-14 gradukoa eta prezipitazioak 500-700mm bitartekoak dira. Neguak hotzak eta euritsuak diren bitartean, udan hegoaldeko haizea jotzean, tenperatura maiz igotzen da 30 gradutik gora. Prezipitazioak ugariagoak izaten dira udaberri eta udazkenean.

Jatorrizko arte, haritz eta pinuen arrastoak geratzen diren arren, euren azalera asko gutxitu da nekazaritzaren eta gizakiaren eragina dela eta. Gaur egun, Alepo motako pinuak eta Austriatik ekarritako pinu lariziarrak nagusitzen dira herriaren inguruko baso bakanetan.

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Galipentzu Zaharra: Jatorrizko gune zaharra, muino baten maldetan dago, itsasoaren mailatik 611 metrora. Kale nagusiak honakoak dira: Iparreko kalea, Sortzez Garbiaren kalea, eta Begiratoki kalea. NA-5320 eta NA-5321 errepideek udalerriko bi auzoak elkartzen dituzte.
  • Galipentzu Berria: Galipentzuko gune berria 1970eko hamarkadan hasi zen eraikitzen, eta jatorrizko udalerri zaharretik bi kilometro ekialdera dago, Kaseda udalerritik gertuago, eta Aragon ibaiaren ondoan. Kale nagusiak honakoak dira: Kale Nagusia, Ciriaco Asin plaza, eta Kale Berria.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdi Aroa eta Historiaurrea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galipentzu herria Erdi Aroko herria da. Dena den, herri hori gaur egun abandonaturik dago, biztanle guztiak Galipentzu berrira joan zirelako bizitzera. Herria mendi baten magalean zegoen eta herri berria Aragon ibaiaren ertzean dago. Udalerriaren mugetan, Donibane izenaz ezagutzen den gunean, Erromatarren garaiko aztarna arkeologikoak aurkitu dira. Horrez gain, "Castilletes de San Juan" izenaz ezagutzen den tokian ere, aztarna ugari topatu dira. Garrantzia estrategiko handiko herria izan zen, XI. mendean, musulmanen jabetzako lurren aurreko zelatatzeko tokia izateagatik.

Musulmanak Nafarroatik kanporatzean, Aragoiko erresumaren erasoen aurkako gotorleku izan zen. Teobaldo I.a erregeak, herritarrek ordaindu beharreko zergak eguneratu zituen 1237an eta Nafarroako koroatik, inoiz ez banatzeko konpromezua sinatu zuen. Baina koroarekiko harreman hori XIV. mendean eten egin zen, Carlos II.a erregeak, Aianzko Fernandori dohaintzan ematean. Ondoren, Carlos III.a sasikoa zen Godofreri (1417an) eta Juan II.ak 1453an Ezpeletako Juani eman zion. Ezpeletako Juan agramondarren bandokoa izanik, Leonor printzesak gazteluaren suntsiketa agindu zuen, eta herriaren jabetza koroaren eskuetan geratu zen berriro ere.

XVI. mendetik aurrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herria, Oibarreko udalerri izan zen 1846ko erreforma administratiboa burutu zen arte. 1687an Carlos II.a erregeak, herritarrek koroari ordaindu beharreko zergak bertan behera utzi zituen, herriak Iruñeko gazteluko ate nagusiaren eraikuntza lanetan dirua ematearen truke. Oibargo herria izan arren, legea eta gaizkileak zigortzeko erabakiak, herriak, herritarrek proposaturiko eta erregeordeak berretsitako alkate batek hartzen zituen. Herrian sor zitezkeen arazoak konpontzeko bestalde, galipentzutarrek izendaturiko lau erregidore zeuden.

XVII. mendean Galipentzuk uruna ekoizten zuen hiru harriko errota zeukan Aragon ibaiaren uren gainean, eta kuprezko mehategia Aieserako bidean. San Pedroko bikarioa, herritarren artean aukeratzen zen, eta onuradunak izendatzea erregea eta Martzillako abadearen esku zeuden. 1640. urterarte, herriko eliza bakarra San Salbadorreko parrokia izan zen, baina XVII. mendearen lehen erdian, eliza honen eta San Pedro elizaren artean sortzen ziren gatazkak zirela eta, apezpikuak bikario bana izendatu zuen eliza bakoitzerako eta eliza bietako patroien jaiegunak ospatuz. Azkenik, 1785ean gotzainak San Pedro parrokia, herriko "eliza bakarra" izendatzea erabaki zuen.

Galipentzuko Ospitalea, 1706an eraiki zen, eta herriko Kofradia Nagusiaren jabetza izan zen. Bertan, arropaz hornitzen zen eta emakume bat aritzen zen honen kudeaketaz. Betiereko priorea parrokiako bikarioa zen, honek urtero, kofradiako diru kontuak eramateko zaindariak eta alkate bat izendatzen zituelarik.

XIX. mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1850. urtean herriak eskola zeukan, eta bertako maisuak 2000 errealeko soldata jasotzen zuen urtero. Errotarriak bira murriztu ziren, eta Aragon ibaiaren gaineko zubia, aurreko gerretan suntsitua, Gerra Karlistan ere berriz suntsitu zuten. 1850ean zubia berreraikitzeko egurra erabili zen harriaren ordez. Lehen gerra karlistan, 1837. urtean, Galipentzu Karlosek Aragoira eginiko bidaiari abiapuntua izan zen.

XX: mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1920. urtean, herriak bi eskola eta bi errota zeuzkan. XX. mendearen bigarren erditik aurrera, Galipentzuk Nafarroako nekazal herri txiki gehienek jasandako migrazio berdina jasan zuen, eta ondorioz, biztanleria erdira murriztu zen. 1960ko hamarkadaren amaieran, herriko abadeak, Ciriaco Asinek, herri berria eraikitzeko baimena eskatu zion Nafarroako gobernuari (gaur egun "Galipentzu Berria" izenaz ezaguturiko gunea). Herri berria, Aragon ibaiaren ondoan eraikiko zen. Abadearen nahia, herritarren ongizatea hobetzea zen, izan ere, Galipentzu zaharrak daukan erliebe malkartsua dela eta, oso zaila egiten zen egunero nekazaritzan aritzen ziren pertsonek garia udalerriaren goikaldean zeuden etxeetara garraiatzea.

Dena den, herri berriaren eraikitzeak, gatazka sortu zuen, auzo berrira joandakoen eta herri zaharrean geratu ziren biztanleen artean. Auzo zaharreko biztanleek, udalak euren etxe eta kaleak utzi zituela salatu zuten, izan ere, udaletxe berria eta herriko biztanleri gazte gehiena, udalerria ezartzen den behekaldeko gunean ezarri ziren. Horrez gain, Galipentzu eta Iruñea elkartzen zituen autobusaren ibilbidea, aldatu eta Galipentzu Zaharrera igotzeari utzi zion. "La Montañesa" autobus konpainiaren esanetan, zailegia zen autobusarentzat kale estu eta aldapatsu haietan ibiltzea. Bi guneen arteko gatazka handia izan zen, eta egun batean Galipentzu Berriko sarreran jarritako kartelean hogei tiro inguru egin zituzten.[2]

Urteak igaro ahala, 300 biztanle zituen udalerria hustuz joan da, eta bi Galipentzuek biztanleri ugari galdu dute (biztanleri galera handiagoa izan da herri zaharrean). 2008ko erroldaren arabera, Galipentzu zaharrean 50 pertsona bizi ziren, eta behekaldeko herri berrian 74 pertsona.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galipentzuko biztanleria
1897 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2006
730 750 759 747 700 690 663 547 219 138 181 153 147

2008ko erroldaren arabera, lau etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %2,86a (Nafarroako batez bestekoaren azpitik).

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mende amaieran, Galipentzun zegoen jarduera industrial bakarra upategi koperatiba, eta egituren eraikuntza eta instalakuntza enpresa bat ziren. Zerbitzuak, udalerriko denda, posta bulegoan eta abarretan lan egiten duten langileetara mugatzen da. Jarduera nagusia nekazaritza izaten jarraitzen du. Udalerriaren inguruko lur gehienak, garagarra eta garia bezalako laboreak landatzeko erabiltzen dira. XX. mendearen hasieran, sekain lurren hedapena gertatu zen, eta 1891. urtean modu horretan hazitako 591 hektarea baino ez zeuden arren, 1935erako 2.381 hektarea zeuden. XIX. mendearen amaieran, filoxerak, kalte handiak eragin zituen herriko mahastietan, baina hamarkada batzuk beranduago upategi koperatiba sortzearekin batera, mahastien azalera asko hazi zen. Olibondoen landaketak ez du inoiz garrantzia handirik izan.

Bardeetako ubideak, lur ureztagarrien azalera handitu zuen, batez ere, barazki eta fruitarbolak. 1907ko abenduaren 22an, Nafarroako Nekazal Aurrezki Kutxak sustaturiko nekazal koperatiba sortu zen, 1947ko azaroaren 11n El Salvador Upategi Koperatiba, 1951eko martxoaren 15ean Trujal Koperatiba, eta 1954ko azaroaren 18n, San Isidro Nekazariaren Koperatiba.

Lur amankomunak udalerriaren azalera guztiaren heren bat dira, larre lurren 1000 hektarea, basogintza lurren %30, eta laborantza lurren %10.

Ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herriko gunerik garaienean, gaztelu bat izan zen Erdi Aroan, Aragoiko erresumaren aurreko gotorleku sarearen gazteluetako bat. Gazteluaren ondarren gainean, San Salbadorren eliza eraiki zen.

Herria lau zatitan banatzen da, batetik erdigunea, elipse itxurako etxeekin eta inguratzen duen kalearekin, bigarrena, hego-mendebaldean dagoen beste etxe multzoa da. Hirugarren zatia, erdiguneko etxeak inguratzen dituzten etxeak dira, ta laugarrena azkenik, hego-ekialdean eraikitako etxeak dira. Udaleko auzorik zaharrena, San Salbador elizaren inguruan muinoaren goikaldean eraikitako auzoa da. Beherago, herria sei kalek, kantoi eta bi plazek osatzen dute. Galipentzuko etxeetako fatxadetan, XVII. mendeko eta XIX. mendeko armarri eta inskripzioak daude.

San Salbador eliza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «San Salbador eliza (Galipentzu)»

Herria kokatzen den muinoaren goikaldean dago, eta absidearen altuera handia eta hormen zabaltasunak, gotorleku itxura ematen diote eraikinari. Jatorriz eraikuntza aurregotikoa da, XIII. mendearen lehen erdikoa. Kripta, arrokaren gainean eraikita dago, elizaren azpian eta Leire, San Martin Unx eta Irisoainen bakarrik aurki daiteke mota honetako kripta erromanikoak. Eliza, XIV. mendearen hasieran handitu zen.

Eraikinak, nabe zabala dauka eta estutzen den poligono itxurako aurrealdea. Kapera nagusia, Epistolaren alde batean dago, kriptaren gainean. Kriptarako sarbidea, erdi puntu laueko ate batean dago, gangez eginiko sabai batez babesturik. Eliza barruan, harlanduzko horma leun handiak eta estilo gotikoko margoak ageri dira. Margoetako batzuk, Nafarroako museoara eraman zituzten.

San Pedro parrokia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Pedro parrokia, Erdi Aroko jatorriko eliza da. Eraikina XIV. mendean eraiki eta XVII. mendean handitu zen, eraiki ziren bi kaperekin. XVIII. mendean, zaharberritze lan handiak burutu ziren. Eraikina lau zatitan banaturiko nabe bakarrak osatzen du, pentagono itxurako aurrealdearekin. Bataio kapera, Ebanjelioaren hormari atxikita dago, gurutzaduraren ondoko zatian. Sakristia, modernoa, aurrealdeari atxikita dago Epistolaren aldetik, eta ondoko kaperatik ailegatzen da bertara.

Eliza, 1640an parrokia izendatu zuten, eta XVII. mendearen hasieran portada eraiki zen, XVIII. mendean birmoldatuz. San Pedro eta San Salbadorreko portadak aldi berean eraiki zirela uste da.

Baselizak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galipentzuko udalerriaren mugetan sei baseliza daude, Santa Elena, San Pelaio, San Sebastian, San Zoiolo, Peñako Ama Birjina, San Joan Batailatzailaren eta San Bernardinoren omenezkoak. Peñako Ama Birjinaren baseliza izan ezik, besteak desagertu egin dira eta ez da euren arrastorik geratzen.

  • Peñako Ama Birjina: Kanpoaldeko hormen arrastoak geratzen dira gaur egun, eraikinak lau zatitan banaturiko oinarri laukizuzena dauka, aurrealde lauarekin. Historialarien ustetan, baseliza XIII. mendean eraiki zen.

Zubiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aragon ibaiaren gainean bi zubi daude, bata "Zubi Zaharra", gerra amaigabeen ondorioz historian zehar kalte handiak jasandako harrizko egitura, eta bestea "Melenas Zubia".

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azken agintaldietan Maria Carmen Irigibel Sola independentea aukeratu dute alkate; 2007an Vecinos de Gallipienzo izena zeraman zerrendak Udaleko bi ordezkariak lortu zituen. Baliogabeko botoak 12 izan ziren (emandako guztien %14,29a) eta zurizko 25 boto izan ziren (botoen %34,72a). Abstentzioa %42,07koa izan zen.

Galipentzuko Udala-2007
Alderdia Botoak Aukeratua?
Maria Carmen Irigibel Sola (VG) 33 Bai
Santiago Zubiat Pascual (VG) 27 Bai

2011n Irigibel berriro ere alkate hautatu zuten Vecindario de Gallipienzo izena hartu zuen zerrendarekin; taldeak beste 3 zinegotzi lortu zituen. Udalbatza UPNko hautetsi bakarrak osatu zuen[3].

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udaletxea Galipentzu Berrian dago, herriko abade izandako Ciriaco Asinen omenezko izena damaran plazaren ondoan, elizatik gertu. Eraikina 1982an altxatu zen eta solairu bakarra dauka. Kanpoaldeko fatxada margoturik dago, eta atari txiki bat dauka. Udal bulegoez gain, anbulategia eta herriko liburutegia daude bertan. Udaletxe zaharra, Galipentzuko gune zaharrean egon zen. Udala alkatea eta zinegotzi bakarrak osatzen dute.

  • HELBIDEA: Ciriaco Asin Plaza z/g

Alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alkateen zerrenda
1979-1983
1983-1987
1987-1991
1991-1995
1995-1999
1999-2003
2003-2007
2007-2011 María Carmen Irigibel Sola Vecinos de Gallipienzo
2011- María Carmen Irigibel Sola Vecindario de Gallipienzo

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Galipentzu eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %2,65ek zekien euskaraz hitz egiten.

Hala ere, XVII. mendea arte euskara ohiko hizkuntza zela diote adituek, Jose Maria Jimeno Jurio tartean. Gainera, udalerriaren ezaugarri orografikoak direla-eta hiztun aktiboak mantendu ziren luzeagoan inguruko beste herrietan baino, Kasedan baino besteak beste.

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Galipentzu Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Herriko:Wikiatlasa