Galar (udalerria)
| Galar | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||
![]() | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea | |||||||||||
| Lurraldea | |||||||||||
| Merindadea | |||||||||||
| Eskualdea | Iruñerria | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua | |||||||||||
| Erkidegoa | |||||||||||
| Izen ofiziala | |||||||||||
| Alkatea | Cecilio Lusarreta Etxarri (AICG, indep.) | ||||||||||
| Posta kodea | 31191 | ||||||||||
| INE kodea | 31109 | ||||||||||
| Herritarra | galartar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°45′01″N 1°40′18″W / 42.7503056°N 1.6715833°W | ||||||||||
| Azalera | 44,81 km² | ||||||||||
| Garaiera | 440 metro | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 2.427 (2025: | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 41,42 bizt/km² | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Euskaldunak[1] | % 14.5 + % 11.8 hartzaile (2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera [2] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Webgunea | http://www.cendeadegalar.es/ | ||||||||||
Galar[3] ([galaɾ]) Nafarroa Garaiko udalerria da, Beriainekin batera Galar zendea osatzen duena. 2025. urteko erroldaren arabera 2.424 biztanle zituen.
Iruñeko metropoli eremuko beste hainbat herritan bezala, Iruñerriko Mankomunitatea arduratzen da zabor bilketaz, ur-horniduraz eta bestelako zerbitzuak eskaintzeaz.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Inguru naturala eta kokapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Galarrek 47,3 kilometro koadroko azalera du. Mugakideak hauek ditu: iparraldean Iruñea; ekialdean Aranguren, Elortzibar, zendea historikoko herria den Beriain eta Tebas; hegoaldean, Izarbeibarreko Ukar eta Biurrun; eta mendebaldean, Zizur Zendea eta Zizur Nagusia.
Galar udalerrian bederatzi kontzeju hauek daude: Arlegi, Espartza, Ezkirotz, Galar, Getze, Olatz Nagusia, Subitza (denak "lekuak"), Barbatain ("etxaldea") eta Kordoba; udalburua Getze da[4]. Beriain Galar Zendeako beste herri bat izan da, baina 1992an desanexioa lortu zuen, herri zaharra eta Getzaurre (Poblado de Potasas) bere auzorik handiena biltzen dituena.
Klima eta landaredia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalerriak trantsiziozko klima azpimediterraneoa dauka, Iruñerriko herri guztiek bezala. Dena den, gune metropolitarraren hegoaldean dagoenez, prezipitazioak iparraldeko herrietan baino txikiagoak dira (600mm batez beste urtero). Batez besteko tenperatura 12 eta 13 gradu artekoa da, maximoa abuztuan eta tenperatura minimoa urtarrilean delarik. Urteroko egun euritsuak 90 inguru izaten dira (horietatik bost elur egunak). Urtarorik euritsuenak udaberria eta udazkena izaten dira.
Jatorrizko landareditik ez da ia ezer gordetzen, gaur egun Galar Zendea osatzen duten herrien inguruetan zerealak hazteko zelaiak nagusi dira. XX. mendearen amaieran zelai horietako batzuk hiritartu egin dira merkataritza-gune eta etxebizitza berriak eraikitzeko.
Herriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalerriko herrietako biztanleria honakoa zen 2006ko erroldaren arabera:
| Kontzejua | Biztanleak |
|---|---|
| Arlegi | 85 |
| Kordoba | 238 |
| Ezkirotz | 388 |
| Espartza | 244 |
| Getze | 173 |
| Galar | 121 |
| Olatz Nagusia | 30 |
| Subitza | 161 |
| Barbatain | 7 |
Udalerri mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Honako udalerri hauek ditu mugakide: Iruñea, Adios, Aranguren, Elortzibar, Beriain, Tebas-Muru Artederreta, Biurrun-Olkotz, Uterga, Zizur, Zizur Nagusia eta Zizur Txikia.
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Galar Zendeari buruzko historiako lehen aipamena XV. mendekoa da eta bertan "Espartza eta bere herrixkak" aipatzen dira. XIX. mende hasieran, zendeako ekonomiaren ardatza garia eta bestelako zerealen landaketa da. Gariak zendearen historian izandako garrantziaren adierazle, Galarko armarriaren itxura. Mendearen erdialderako, patataren landaketa eta nekazaritzari lotutako industria xumea garatu zen.
XX. mendean alkohola ekoizten zuen lantegi bat sortu zen, eta iharketaren bidez lortzen zuten beharrezko gatza. Horrez gain, harrobi batzuk zeuden, kare eta igeltsu harrobiak. XX. mendearen erdialdean udalerrian ezarritako "Potasas de Navarra" enpresak eta bestelako industria eta zerbitzuen ezarpenak, zendea erabat aldatu zuten, eta Iruñea-Zaragoza edo N-121 errepide nazionalaren ondoan zeuden kontzejuek garapen handia izan zuten.
Auzo berriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nafarroako Gobernuko etxebizitza sailak 4.000 etxebizitza eraiki nahi ditu Galar Zendeako Kordoba kontzejuan, Donapea deitu egitasmoan. Etxebizitza gehienak babes ofizialekoak edo prezio tasaturiko etxebizitzak izango lirateke proiektuaren arabera. Galar Zendeako udala aurka azaldu zen, gehiegizko dentsitatea erakusten zuelako, horrela, udalak 2.500 etxebizitza eraikitzeko plana aurkeztu zuen, 6-8 solairuko eraikinen ordez, hau da dentsitate baxua aukeratu zuen.
Etxebizitza berriez gain, bulego eta industrialdeak eraikiko lirateke Iruñeko Zaragoza etorbidea ardatz harturik.
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Merkataritza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kordoban eraiki zen Morea merkataritza-gunea Iruñeko aldirietan zabalduriko bigarrena izan zen 2002an. Eraikinak hiru solairu dauzka, eta 25.000 metro koadroko denda azalera. Merkataritza-gunearen inguruan "Galaria" izeneko merkataritza konplexua dago, Media Markt, E. Leclerc eta merkataritzarako dozenaka eraikin gehiagorekin.
Industria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XX. mendearen aurretik nekazaritza izan zen udalerriko jarduera nagusia, baina "Potasas de Navarra" meagintza enpresa sortzean erabat aldatu zen Galarko ekonomiaren ardatza. XX. mendearen erdialdean, meategian 2.000 langiletik gorak egiten zuten lan. 1980ko hamarkadan enpresaren krisia zela eta,berriz, hainbat langile kaleratu, izena aldatu eta "Potasas de Subiza" izena hartu zuen. Azkenik, 1990eko hamarkadan, betiko itxi zuten XX. mendean Nafarroako enpresarik handiena izandakoa.
Energia eolikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zendearen hegoaldean, Erreniega mendilerroan dagoen Frankoandia etxaldean, EHN enpresak eraikitako bi parke eoliko daude. "Aizkibel" izeneko parkeak duen instalaturiko potentzia 12,52 megawattekoa da eta "Erreniega" parkearena 20,30 megawattekoa. Frankoandia etxaldea Nafarroaren jabetzakoa den arren, Acciona da bi parkeen jabea gaur egun.
Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 20.184 euro-koa zen[5], eta etxegune bakoitzeko 58.430 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 28.776 euro zen. Errenta gordina 26.798 euro-koa izan zen pertsonako.
Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 64,9[6]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 13,2), beste diru-sarrerak (% 17,7), langabezia-prestazioak (% 2,5), beste prestazioak (% 1,8).
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[7][oh 1]. Udalerrian indizea 27,5 da, probintziakoaren (30,4;
Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (31,9) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2 da, probintziakoaren (2,6;
Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (2,6) azpitik.
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Galar udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 1.236 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 64,3; gainerako % 35,7 inaktibo zeuden (erretiratuak % 44,5, beste inaktiboak % 29,1 eta ikasleak % 26,3).[8] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 6,6 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 65,2 zen eta emakumezkoena % 63,3; langabezia-tasa, aldiz, % 4,6 eta % 8,7 zen, hurrenez hurren.[8]
Okupatuen kopurua 1.129 zen 2023ean, 2021eko 1.067etik gora.[9] Emakumeek okupatuen % 47,0 osatzen dute, eta gizonek % 53,0.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 1.155 | % 60,1 | 607 | % 62,3 | 548 | % 57,8 |
| Langabeak | 81 | % 4,2 | 29 | % 3,0 | 52 | % 5,5 |
| Inaktiboak | 687 | % 35,7 | 339 | % 34,8 | 348 | % 36,7 |
| Guztira | 1.923 | % 100,0 | 975 | % 100,0 | 948 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 72,2), industria (% 19,0), eraikuntza (% 7,4) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 1,4).[9] Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 17,8), ondoren merkataritza (% 14,0) eta osasuna eta gizarte-zerbitzuak (% 10,9) datoz.
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 48,3; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 40,2), eta oinarrizko okupazioak % 8,3.[10] Sexuaren arabera, gizonen artean langile kualifikatuak dira nagusi (% 52,3), eta emakumeen artean goi eta erdi maila (% 45,4).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 454 | % 40,2 | 213 | % 35,6 | 241 | % 45,4 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 545 | % 48,3 | 313 | % 52,3 | 232 | % 43,7 |
| Oinarrizko okupazioak | 94 | % 8,3 | 48 | % 8,0 | 46 | % 8,7 |
| Ez dago jasota | 36 | % 3,2 | 24 | % 4,0 | 12 | % 2,3 |
| Guztira | 1.129 | % 100,0 | 598 | % 100,0 | 531 | % 100,0 |
Okupatuen % 77,1 besteren konturako langileak dira, eta % 22,9 norberaren konturakoak.[11]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 259 | % 22,9 | 161 | % 26,9 | 98 | % 18,5 |
| Besteren kontura | 870 | % 77,1 | 437 | % 73,1 | 433 | % 81,5 |
| Guztira | 1.129 | % 100,0 | 598 | % 100,0 | 531 | % 100,0 |
Jaiolekuaren arabera
Jarduera
16 urte edo gehiagokoen % 90,7 estatuan jaio zen, eta % 9,3 atzerrian.[8] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 62,7 okupatuak dira, % 20,6 erretiratuak, % 9,1 ikasleak, % 4,5 bestelako inaktiboak eta % 3,1 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 51,3 okupatuak dira, % 25,0 bestelako inaktiboak, % 8,8 erretiratuak, % 7,5 langabeak eta % 7,5 ikasleak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 59,1 okupatuak dira, % 13,8 bestelako inaktiboak, % 13,6 erretiratuak, % 9,1 ikasleak eta % 4,4 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 48,4 okupatuak dira, % 26,3 bestelako inaktiboak, % 11,6 langabeak, % 8,4 ikasleak eta % 5,3 erretiratuak.
Okupazioa
Okupatuen % 92,3 estatuan jaio zen, eta % 7,7 atzerrian.[10] Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 51,0 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 36,8 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 8,1 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 70,7 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 19,5 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 7,3 oinarrizko okupazioetakoak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 47,2 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari dira, % 43,5 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial eta % 7,0 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 45,7 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 26,1 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 26,1 oinarrizko okupazioetakoak.
Jarduera-sektoreak
Jarduera-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera.[12] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 61,2 zerbitzuetan ari dira, % 25,9 industrian, % 10,2 eraikuntzan eta % 2,7 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 43,9 zerbitzuetan ari dira, % 34,1 eraikuntzan eta % 22,0 industrian. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 86,6 zerbitzuetan ari dira, % 10,9 industrian eta % 2,3 eraikuntzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 78,3 zerbitzuetan ari dira, % 17,4 industrian eta % 4,3 eraikuntzan.
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 63 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 2.170 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[13][oh 2]. Udalerriaren azalera 44,8 km² denez, NAE lurraldearen % 48,4 da[14]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 97,5 lur goldagarria (2.115 ha, 63 ustiategitan), % 2,5 larre iraunkorrak (53,3 ha, 3 ustiategitan), arbolak (0,68 ha, 5 ustiategitan) eta norberaren kontsumorako baratzeak (0,32 ha, 10 ustiategitan)[oh 3].
Abeltzaintza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 1.280 ardi eta ahuntz zeuden[15][oh 4].
Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 1.674 gidari zeuden erroldatuta: 918 gizon (% 54,8) eta 756 emakume (% 45,2)[16]. Biztanleen % 69,1 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 4.259 ibilgailuk osatzen zuten: 2.002 turismo, 686 furgoneta, 494 kamioi, 276 motozikleta eta 103 ziklomotor[16]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 826 turismokoa zen, probintziako (512) eta Espainiako (525) batez bestekoen gainetik.
Turismoen batez besteko adina 10,2 urtekoa zen; turismoen % 24,5k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 8,4k 25 urte baino gehiago[16]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 63,1 diesel zen eta % 32,8 gasolinazko; 116 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 2,9; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 11,3k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 25k ez zuen etiketarik[oh 5].
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Galarren populazioan eragin handia izan zuen XX. mendearen erdialdean Potasas de Navarra enpresa udalerrian ezartzeak, eta mende amaieran, Iruñetik hurbil egonik, hiriburuaren hedapenak eragin zituen etxebizitza berrien multzoen sorrerak. 1990eko hamarkadan Beriain udalerritik banandu zen, eta horren ondorioz udalerriko populazioak beherakada handia izan zuen.
| Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 1.238 gizon, 1.186 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 20 udalerri berean jaioak ziren[19], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 13 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 8,7 —probintzian % 19,8—.
Biztanleria atzerritarra
Espainiar estatutik kanpo jaiotako 210 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 53,8)[20]. Jaiotza herrialde nagusiak Kolonbia, Portugal, Ekuador dira.
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 1.013 etxebizitza zeuden: 759 (% 74,9) nagusiak eta 254 (% 25,1) ez-nagusiak.[21] Kontsumo elektrikoaren arabera, 83 (% 8,2) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 57 (% 5,6) hutsik zeuden.[22]
Tasazio-datuen arabera, 2023an udalerrian tasatutako etxebizitzen batez besteko prezioa 1.616 €/m²-koa zen (desbideratze tipikoa: 517 €/m²), eta prezio-tarte ohikoena 1.400-1.600 €/m² artekoa. Tasatutako etxebizitzen batez besteko azalera 194 m²-koa zen. 2022tik 2023ra % 4,3 igo zen (1.550 €/m²). Balio hori Nafarroako udalerrien medianaren (891 €/m²) % 81,4 gainetik zegoen.[23]
Etxebizitza multzoa
Nafarroako mapa
Erabilera-intentsitatea (kontsumo elektrikoa)
Nafarroako mapa
Guztira 759 etxegune zeuden, eta horietatik 154 (% 20,3) pertsona bakarrekoak ziren.[24]
Etxeguneak tamainaren arabera
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 1.956 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 48,6 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 24,5; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 21,7; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 5,3.[25] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 46,0 zen 2021ean eta % 48,6 2024an; beraz, 2,6 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 7,2 izatetik % 5,3 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 52,3 ziren, eta gizonen artean % 44,9; 7,4 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 5,8 eta gizonen % 4,8 ziren.
Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 66,6 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 33,4 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 29 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 53,7 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 46,3. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 0,4 ziren.[25]
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 950 | % 48,6 | 444 | % 44,9 | 506 | % 52,3 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 479 | % 24,5 | 265 | % 26,8 | 214 | % 22,1 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 424 | % 21,7 | 233 | % 23,6 | 191 | % 19,8 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 103 | % 5,3 | 47 | % 4,8 | 56 | % 5,8 |
| Guztira | 1.956 | % 100,0 | 989 | % 100,0 | 967 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 46,0 | % 23,5 | % 23,3 | % 7,2 | 1.843 |
| 2022 | % 47,1 | % 23,9 | % 22,8 | % 6,2 | 1.865 |
| 2023 | % 47,8 | % 24,2 | % 22,1 | % 5,9 | 1.911 |
| 2024 | % 48,6 | % 24,5 | % 21,7 | % 5,3 | 1.956 |
Ikasten ari direnak
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 14,4 ikasten ari zen (282 pertsona).[26] Ikasten ari zirenetatik, % 56,4 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 30,1 batxilergoan eta % 11,7 erdi-mailako lanbide-heziketan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 54,6 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 58,2; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 17,0 eta emakumeen % 6,4. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 97,7 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 55,1 eta 25–29 urtekoen % 13,8; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 1,6 baino ez.[27] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 50,8 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 53,4.
Jaiolekuaren arabera
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 90,4 estatuan jaio zen, eta % 9,6 atzerrian.[25] Ikasketa-egituran badira aldeak jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 46,3 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 4,3; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 29,3 eta % 9,8, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 53,3 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 5,3; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 44,3 eta % 9,4, hurrenez hurren.
Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 15,2 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 7,4.[26] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 56,0 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 64,3 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 92 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 6,07 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udaletxea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Galarreko udaletxea Getzeko kontzejuan dago. Eraikina 1918 eta 1919 urteen artean eraiki zen Martin Mendiak eginiko proiektuaren arabera. Udaletxeak beheko solairua eta lehen solairua dauzka, margoturiko fatxadarekin, eta harrizko sarrera nabarmentzen da. XX. mendearen amaieran, Nafarroako Gobernuak eraikina berrizteko diru-laguntza eman zion zendeako udalari.
- HELBIDEA: Udaletxe Plaza, 1
Udal hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Azken agintaldietan Galarreko alkatea Agrupación Independiente Cendea de Galar (AICG) taldekoa izan da. 2007an Ricardo Aritz Imizkotz aukeratu zuten alkate. Udaleko bederatzi zinegotzietatik lau lortu zituen taldeak. Baliogabeko botoak 6 izan ziren (emandako guztien %0,65) eta 7 boto zuri izan ziren (botoen %0,77). Abstentzioa %22,14koa izan zen.
| Alderdia | Botoak | Zinegotziak |
| Agrupación Independiente Cendea de Galar | 405 | 4 |
| EAE | 178 | 2 |
| Alternativa Nuevo Galar | 149 | 1 |
| PSN | 91 | 1 |
| UPN | 82 | 1 |
2011n hauexek izan ziren aurkeztutako zerrendak eta eskuratutako zinegotziak: Agrupación Independiente Cendea de Galar (AICG, 4), Bildu (2), UPN (2), Alternativa Nuevo Galar (ANG, 1) eta PSN (0). AICGko Cecilio Lusarreta hautatu zuten alkate; UPNz beste taldeen botoak eskuratu zituen[28].
| Alderdia | Botoak | Zinegotziak |
| AICG | 386 | 4 |
| Bildu | 209 | 2 |
| UPN | 162 | 2 |
| ANG | 128 | 1 |
| PSN | 58 | 0 |
Alkateak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hauek izan dira Galarreko azken alkateak:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[29] |
| 1979 a | 1983 | PSE | |
| 1983 | 1987 | PSN | |
| 1987 | 1991 | Independenteak | |
| 1991 | 1992 b | UPN | |
| 1992 c | 1995 | PSN | |
| Pedro Jose Erice Rìpodas | 1995 | 1999 | GARILAR |
| 1999 | 2003 | Independenteak | |
| Ricardo Ariz Imizcoz | 2003 | 2007 | Agrupacion Independiente Cendea de Galar |
| Ricardo Ariz Imizcoz | 2007 | 2011 | Agrupacion Independiente Cendea de Galar |
| Cecilio Lusarreta Echarri | 2011 | 2015 | Agrupacion Independiente Cendea de Galar |
| Cecilio Lusarreta Echarri[29] | 2015 | 2019 | Agrupacion Independiente Cendea de Galar |
| Oscar Amoztegui Recalde[29] | 2019 | Jardunean | Agrupacion Independiente Cendea de Galar |
a 1979tik hasita 1992ra arteko alkateak, Galar Zendeako alkateak izan ziren.
b Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.
c 1992. urtean Beriain Galar Zendeatik banandu eta udalerri bihurtu zenean, beste bederatzi kontzejuek elkarrekin jarraitu zuten Galar izeneko udalerria eratuz.
Garraioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalerri honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 3 linea daude:
Galar | |||||
|
| ||||
Gainera, La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta geltokia dauka Kordoba kontzejuan. Ibilbidea honakoa da:
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Euskara
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Galar eremu mistoko udalerria da, eta hori dela eta, gaztelania eta euskara dira hizkuntza ofizialak.[30] 2001eko erroldaren arabera, herritarren %0,68k zekien euskaraz hitz egiten.
2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Galar Zendea) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako legebiltzarrean. UPN ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, PSN alderdiaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena[31]. Baina, Nafarroako Parlamentuak 2010eko otsailaren 18an eremu mistora sartzea erabaki zuen.[30]
Elkarteak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- "Diario de Navarra" egunkaria, Kordoba kontzejuan du egoitza.
Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]San Martin parrokia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]San Martin parrokia, XVI. mendeko eraikina da, Miguel Iriarte harginaren lana. Eraikinak, tertzeletedun harlanduz estalitako gurutze latindarra dauka. Eliza barruan lokarri eta animalien ikurrez apainduriko XII. mendeko portada erromanikoa dago. Horrez gain, Pedro Arraidu egileak 1623. urtean egindako, Errosarioko eta Agate Deunaren erretaula erromanistak nabarmentzen dira.
Parrokiako erretaula nagusia Arraiduk berak egin zuen, baina jatorrizko itxura eta polikromia erabat aldatu dira.
Galartar ospetsuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Unai García (1992-), futbolaria.
- Asier Otsanbela (2004-), futbolaria.
Bibliografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. LI, Iruñea, 1998. ISBN 84-235-1715-2
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Beste abere mota batzuen datuak ez dira argitaratu, sekretu estatistikoa dela eta (ustiategi gutxi dagoenean, INEk ez ditu datuak zabaltzen, ustiategiak identifika ez daitezen).
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
- ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
- ↑ Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
- ↑ Euskaltzaindiaren hobespenak.
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q1752994.
- ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak erabilera-intentsitatearen arabera (kontsumo elektrikoa)» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) Mapa interactivo de precios de la vivienda en España. CoHispania.
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ Cecilio Lusarreta se hace con la vara de mando en Galar[Betiko hautsitako esteka], Diario de Noticias, 2011ko ekainaren 12a.
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es (kontsulta data: 2020-07-03).
- 1 2 Nafarroako Parlamentuak lau herri eremu mistoan sartzea onartu du. (kontsulta data: 2010-02-18).[Betiko hautsitako esteka]
- ↑ Euskarakultur.com webguneko albistea.
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- (Gaztelaniaz) Galar Zendeako udalaren webgunea.
- (Gaztelaniaz) Galar Zendeari buruzko informazioa Nafarroako Gobernuaren webgunean.
- Galar kontzejua Google Street View-n ikusia.
| Galar Zendea | ||
|---|---|---|
| Kontzejuak: Arlegi • Kordobila • Espartza • Ezkirotz • Galar • Getze • Olatz Nagusia • Subitza | ||

