Aria

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Aria
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Horreo.Casa.Etxeberri.JPG
Etxeberriko garaia

Ariako armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroako Foru Erkidegoa
Merindadea Zangozako merindadea
Eskualdea Aezkoa
Izen ofiziala Escudo de Aezkoa.svg Aria
Alkatea Ramón Iturralde Retegi (Indep.)
Posta kodea 31876
INE kodea 31033
Herritarra ariatar
Kokapena
Koordenatuak 42° 57′ 09″ N, 1° 15′ 56″ W / 42.9525806°N,1.2655813°W / 42.9525806; -1.2655813Koordenatuak: 42° 57′ 09″ N, 1° 15′ 56″ W / 42.9525806°N,1.2655813°W / 42.9525806; -1.2655813
Aria hemen kokatua: Nafarroa Garaia
Aria
Aria
Aria (Nafarroa Garaia)
Openstreetmap logo.svg Ikusi OpenStreetMapen
Azalera 8,00 km2
Garaiera 498 metro
Distantzia 60,5 km Iruñera
Demografia
Biztanleria 55 biztanle
% 59,62 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 40,38
Dentsitatea 6,88 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Red Arrow Down.svg -% 17,65
Zahartze tasa[1] % 26,79
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 0
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 0 (2011)
Genero desoreka[1] % 0 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 10,9 (2013)
Kultura
Euskaldunak % 37,31 (2010)
Euskararen erabilera % 9,3 (2011)
Datu gehigarriak

Aria[2] Nafarroa Garaiko ipar-ekialdeko udalerria da, Aezkoa ibarrean dagoena, Zangozako merindadean, Iruñetik 60,5 kilometro ipar-ekialdera. 2017an 53 biztanle zituen.[3]

Aezkoako herririk ezkutuena da, eta bere nortasunari hobekien eutsi diona. Mendian galdurik, Pirinioetako artzainen bizimodu gogorra gogorarazten duen herria da. Lur elkorrak ditu, oholezko teilatuak dituzten bordetara doan bidetik ikus daitekeen bezala.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inguru naturala eta kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aria Aezkoako erdi-mendebaldean dago, 858 metroko garaieran. Iparraldean Orbaizetarekin du muga; ekialdean Orbara eta Hiriberrirekin; mendebaldean Garraldarekin; eta hegoaldean Ariberekin. Herrira heltzeko Ariben hasten den NA-2031 errepidea hartu behar da; bi kilometro egin ondoren iristen da Ariara.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aezkoako gainerako herriek bezala, mendialdeko klima ozeanikoa dauka (Cfb) Köppen sailkapenaren arabera.[4] Urteko batez besteko tenperatura 9 gradukoa da, eta prezipitazioa 1.600 mm ingurukoa. Urtean 120-130 euri-egun izaten dira.[5]

Herrian 332 hektarea baso daude; horietatik 263 hektarea pagadiak dira, 60 hariztiak eta 9 pinudiak. Haritzak udalerriaren behealdean daude, eta pagoak goiko aldean. Baso anitz moztu izan ziren luberriak ateratzeko edota larreak sortzeko. XIX. mendean hainbat pinu landatu baziren ere, egungo baso azalera jatorrizkoaren hamarrena besterik ez da.[5]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdi Aroan jaurerria zen, eta Aezkoako herri guztiekin batera ordaintzen zuen urteroko petxa. 1794an, Konbentzio Gerran, frantsesek herriari su eman eta ia erabat erraustu zuten; hori dela eta, herriko eraikin zaharrenak XIX. mendearen hasierakoak dira. 1845 arte, Aezkoako alkateak eta herritarrek aukeratutako erregidore batek gobernatzen zuten herria. Urte horretan, Aezkoako udala desegin zelarik, Aria udalerri independente bihurtu zen. 1849an eskola zegoen, urtero 600 errealeko saria jasotzen zuena. Basoetatik ontzigintza eta eraikuntzarako zura ateratzen zen. Laborantza-produkzioa txikia bazen ere, abelazkuntzako soberakinak esportatu egiten ziren.[5]

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aezkoako gainerako herriek bezala, Ariak biztanle anitz galdu ditu XX. mendearen hasieratik hona; 1900ean 193 bizilagun zituen, eta 53 besterik ez 2017an.[3]

Ariako biztanleria
Datu-iturria: www.ine.es

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Abelazkuntza da Ariako jarduera ekonomiko nagusia. Piriniotar behia eta ardi latxa dira espezie nagusiak.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007an, Agrupación Independiente Aria (AIA) bakarrik aurkeztu zen udal hauteskundeetara, eta Ramon Iturralde Retegi bilakatu zen alkate. 2011 eta 2015ean, zerrenda horrek berak 3 zinegotzi aurkeztu zituen, eta aukeratuak izan ziren.[6] Ramon Iturraldek segitu zuen alkate.

Urtea Alderdia Botoak Zinegotziak
1931 daturik gabe 6
1979 Ariacua - 5
Unai - 0
1983 Ariatarrak - 5
1987 Agrupación Independiente Aria 25 5
2003[7] Agrupación Independiente Aria 31 1
2007 Agrupación Independiente Aria 27 1
2011 Agrupación Independiente Aria 20 3
2015 Agrupación Independiente Aria 23 3

Alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007-2011 Ramon Iturralde Retegi Indep.
2011-2015 Ramon Iturralde Retegi Indep.
2015-2019 Ramon Iturralde Retegi Indep.

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udaletxea XX. mendean egindako hiru solairuko eraikuntza modernoa da. Kanpoko fatxadaren egitura porlanez eta harriz egina dago, eta eraikinaren estiloa inguruko etxeena bezalakoa da.

  • HELBIDEA: San Andres Kalea, 1

Zerbitzuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Auñamendi Zerbitzu Sozialen Mankomunitatea eta Zabor Sendoen Bidausi Batza zaborra biltzeaz, ura hornitzeaz eta bestelako zerbitzuez arduratzen dira Arian eta eskualdeko beste hainbat herritan.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herriko jaiak Mendekosteko asteburuan ospatzen dira. Horrez gain, azaroaren 30ean, San Andres egunean, jaia egiten da.

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ariako Santiago Nuinen[8] pasartea (Ahotsak[9][10] proiekturako)

Aezkera da Ariako euskalkia. 2010ean biztanleen %37,3 euskaldunak ziren, haraneko portzentairik handienetakoa. Hala ere, galera handia izan zen XX. mendearen bigarren erdian, 1970ean %80tik gora batziren euskaldunak.[11] Nafarroako Foru Komunitateko 1986ko Euskararen Legearen arabera, eremu euskaldunean dago.[12]

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Garaiak. Orain dela gutxi arte Pirinio osoko garai gehien zituen herria zen. 1970eko hamarkadaren hasieran 10 zeuden; gaur egun, berriz, lau daude: Apat etxeko garaia, Etxeberri etxeko garaia, Jauri etxeko garaia eta Xamar etxeko garaia. Nafarroako kultura ondasun izendaturik daude.[13]
  • San Andres eliza. Erdi Aroan eraikia, 1611n erre zen. Berreraiki zutenean murruak handitu eta teilatua aldatu zitzaion; ukitu gabe kontserbatu ziren, berriz, atelada eta bataiarria.[14]
  • Bi harraska daude; horietako bat haitz baten gainean egina dago eta multzo ederra osatzen du. Bestea berriagoa da, baina lehenengoa bezain interesgarria, ura ondoko askaraino ailegatzen baita.
  • Antzinako labe bat ere dago. Teilatua etxe bateko lehen solairuari itsatsia dauka, eta orain dela ez asko arte, etxeko ogia egiteko erabiltzen zen.
  • Ermitak. Santiagoaldea eta Sanfranziskoaldea toponimoek garai batean bi ermita egon zirela erakusten digute. Gutxienez XIX. mendera arte iraun zuten.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d e f   Euskal Herriari Begira, Udalbiltza, http://udalbiltza.eus/eu/euskal-herriari-begira  .
  2.   Euskaltzaindia, 155. araua: Nafarroako udal izendegia, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0155.pdf  .
  3. a b   Navarra: Población por municipios y sexo. 2017, ine.es, https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2884. Noiz kontsultatua: 2018-10-10  .
  4.   Nafarroako meteorologia eta klimatologia: Pirinioaldea, meteoeu.navarra.es, http://meteoeu.navarra.es/climatologia_eu/zona_pirenaica_eu.cfm. Noiz kontsultatua: 2018-10-11  .
  5. a b c   Aria, enciclopedianavarra.com, http://www.enciclopedianavarra.com/?page_id=3851. Noiz kontsultatua: 2018-10-11  .
  6.   Elecciones locales 2015: Aria, elecciones.mir.es, http://elecciones.mir.es/resultadoslocales2015/99MU/DMU1331903399_L1.htm?d=600&e=756. Noiz kontsultatua: 2018-10-12  .
  7.   Elecciones locales 2003: Aria, elmundo.es, http://www.elmundo.es/especiales/2003/05/espana/25m/resultados/municipales/31/aria.html. Noiz kontsultatua: 2018-10-12  .
  8.   «Nuin, Santiago - Ahotsak.eus», ahotsak.eus, https://ahotsak.eus/aria/hizlariak/santiago-nuin/. Noiz kontsultatua: 2018-11-05  .
  9.   «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea», www.ahotsak.eus, http://www.ahotsak.eus. Noiz kontsultatua: 2018-11-05  .
  10.   «Garraldan egon zen irakasle tolosarra - Ahotsak.eus», ahotsak.eus, https://ahotsak.eus/aria/pasarteak/ari-001-009/. Noiz kontsultatua: 2018-11-05  .
  11.   de Yrizar, Pedro, Aezkera: Subdialecto del Euskara del Valle de Aezkoa, academia.edu, http://www.academia.edu/31383265/AEZKERA._Subdialecto_del_Euskara_del_Valle_de_Aezkoa._Autorea_Pedro_de_Yrizar. Noiz kontsultatua: 2018-10-12  .
  12. Lur entziklopedietatik hartua.
  13.   Los Hórreos de Aézcoa, turismoabaurrea.blogspot.com, https://turismoabaurrea.blogspot.com/2014/06/los-horreos-de-aezcoa.html. Noiz kontsultatua: 2018-10-13  .
  14.   La Iglesia San Andrés de Aria, turismoabaurrea.blogspot.com, https://turismoabaurrea.blogspot.com/2015/07/la-iglesia-san-andres-de-aria.html. Noiz kontsultatua: 2018-10-13  .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Aria Aldatu lotura Wikidatan
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa