Murillo el Cuende

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau hiru gunek osatutako Nafarroako udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Murillo».
Murillo el Cuende
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Murillo el Cuendeko bandera

Murillo el Cuendeko armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroako Foru Erkidegoa
Merindadea Erriberriko merindadea
Eskualdea Arga-Aragoiko Erribera
Izen ofiziala Escudo de Murillo El Cuende.svg Murillo el Cuende
Alkatea Jesús María Mar Iturbide
(PSN)
Posta kodea 31391
INE kodea 31178
Herritarra murilloar
Kokapena
Koordenatuak 42° 23′ 52″ N, 1° 37′ 47″ W / 42.397777777778°N,1.6297222222222°W / 42.397777777778; -1.6297222222222Koordenatuak: 42° 23′ 52″ N, 1° 37′ 47″ W / 42.397777777778°N,1.6297222222222°W / 42.397777777778; -1.6297222222222
Murillo el Cuende hemen kokatua: Nafarroa Garaia
Murillo el Cuende
Murillo el Cuende
Murillo el Cuende (Nafarroa Garaia)
Openstreetmap logo.svg Ikusi OpenStreetMapen
Azalera 58,85 km2
Garaiera 350 metro
Distantzia 50 km Iruñera
Demografia
Biztanleria 653 biztanle
% 50,92 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 49,08
Dentsitatea 11,1 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 4,62
Zahartze tasa[1] % 30,69
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 53,57
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 79,8 (2011)
Genero desoreka[1] % 0 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 14,24 (2013)
Kultura
Euskaldunak % 0,6 (2010)
Euskararen erabilera % 0,0 (2011)
Datu gehigarriak
Webgunea http://www.murilloelcuende.com

Murillo el Cuende[2] Nafarroako hegoaldean dagoen udalerria da. Udalerriak 653 biztanle zituen 2014. urtean, eta Nafarroako hiriburutik 50 kilometrora dago.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inguru naturala eta kokalekua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Murillo el Cuende Erriberriko merindadeko udalerria da, Bardeetatik iparraldera, eta Erriberritik hamar kilometro hegoaldera. Herrira heltzeko N-121 errepidea hartu behar da Caparroso edo Erriberri abiapuntutzat harturik.

Geografiaren aldetik, Aragoi behereko eskualdean dago, hau da, Aragoi ibaiaren ibilguaren behereneko aldean.[3][4]

Mugakide ditu iparraldean Erriberri eta Pitillas, hegoaldean Bardeak, ekialdean Santakara eta Melida eta mendebaldean Caparroso.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriak klima mediterraniar kontinentala dauka. Urteko batez besteko tenperatura 14 gradukoa (aldaketa termiko handiarekin) eta prezipitazioak 400 eta 500mm bitartekoak dira. Urteroko egun euritsuak 60-70 baino ez dira izaten. Prezipitazioak nahiko irregularrak dira urte osoan zehar (ekainekin abuztura hiru hilabete idor daude), eta orokorrean ugariagoak dira udaberri eta udazkenean. Haizerik ohikoena iparreko zierzo haizea, eta uda garaian hegoaldekoa dira.

Murillo iparraldean klima mediterraniarrari dagozkion espeziak aurki daitezke, zumelak batez ere, eta hegoaldean, txapardi eta pinuak. Horrez gain, igeltsua ugaria den hegoaldeko lurretan, landared gipsikola eta halofiloak ageri dira.

Estazio meteorologikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Traibuenasko auzoan, itsasoaren mailatik 312 metrora, Nafarroako gobernuak jarritako estazio meteorologikoa dago.[5]

Herriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiru herri daude udalerri honetan barnan: Murillo el Cuende izen berekoa, Errada eta Traibuenas.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erradako kontzejua, 1972an sortu zen, Nafarroako Foru Aldundiarekin sinaturiko akordioaren ondorioz. Kontzejua Traibuenasko lurretan sortu zen. Kontzeju berriak 2.609 hektareako azalera izango zuen, Espainiako gobernuak herrigune berriak kolonizatzeko eginiko politikaren barnean. Erradako kontzejuko lehen bizilagunak 1960ko hamarkadaren hasierakoak dira, garai hartan hasi zirelako bertan etxeak eraikitzen. Kontzeju independientea eratu arte, Traibuenasko kontzejuko juntaren menpe izan ziren.

Traibuenasko kontzejua bestalde, 1845an baterabildu zen Murillo el Cuenden, Nafarroan eginiko erreforma administratiboarekin batera. 1855ean Nafarroan 13.000 hildakotik gora eragin zuen kolera izurriak Murillon izandako eragina, txikia izan zen.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Murillo el Cuendeko iharduera ekonomiko nagusiak bi dira, industria eta batez ere nekazaritza. Biztanleriaren gehiengoa nekazaritzarekin zerikusia duten lanetan aritzen da, gehienbat Murillo el Cuende eta Traibuenasko kontzejuetan. Azken hontan, mahasti ugari dago landaturik, eta eskualdeko ardogintza enpresa garrantzitsu bat bertan dago.

Erradako egoera desberdina da, betan bizi diren familia bakoitzak, IRYDA elkartearei erositako lur zati bat dauka, baina gaur egun, lur horiek, ortu osagarriak baino ez dira. Zerri eta ardi abere-lurren ustiategiak nagusi dira bertan, guztira lau ustiategi daudelarik. Horrez gain, 25 pertsona enplegatzen dituen elementu elektromagnetikoak ekoizten dituen lantegi bat dago. Orokorrean, biztanle gehienak, Caparroso eta Tafallan dauden lantegietan egiten dute lan.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Murillo el Cuendeko biztanleria

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 24 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %3,70a (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007an UPN alderdiko Ángel Arnaudas Granell aukeratu zuten alkatek. Udaleko zazpi zinegotzietatik lau lortu zituen Nafarroako Herriaren Batasunak eta hortaz gehiengo absolutua baina PSNrekin lau botoren alde txikia egon zela. Baliogabeko botoak 6 izan ziren (emandako guztien %1,22a) eta zurizko 18 boto izan ziren (botoen %3,72a). Abstentzioa %15,67koa izan zen.

Murillo el Cuendeko Udala (2007)
Alderdia Botoak Zinegotziak
UPN 235 4
PSN 231 3

2011ko udal hauteskundeetan alderdi berberak aurkeztu ziren baina egoera irauli egin zen eta PSNk irabazi zuen[6]. Alkatetza Jesús María Marrentzat izan zen.

Murillo el Cuendeko Udala (2011)
Alderdia Botoak Zinegotziak
PSN 277 5
UPN 165 2

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udaletxea XX. mendearen amaieran berriztu zen azken aldiz. Beheko solairua harriz eginda dago eta lehen solairuan balkoi korritu bat ageri da. Balkoirantz zabaldutako bi hutsalen artean udalerriko armarria dago. Udala alkatea eta sei zinegotzik osatzen dute.

  • HELBIDEA: Santa Fe Plaza, 5 (Murillo el Cuende kontzejua)

Alkateen zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1999 - 2003 Ángel Arnaudas Granell UPN
2003 - 2007 Ángel Arnaudas Granell UPN
2007 - 2011 Ángel Arnaudas Granell UPN
2011 - 2015 Jesús María Mar Iturbide PSN

Azpiegitura eta garraioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Condaren Iruñea eta Lodosa bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko zerbitzu bakarra izaten da norabide bakoitzean. Autobusak honako ibilbidea egiten du:

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Murillo el Cuende eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %0,63k zekien euskaraz hitz egiten.

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herriko jaiak, abuztuko azken asteburuan ospatzen dira, Santa Feren omenez. Bestalde, maiatzaren 15ean eta egun hortatik hurbilen dagoen asteburuan, San Isidroren jaiak ospatzen dira, herriko nekazarien omenez.

Erradan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Familiaren eguna, herriko gurasoen elkarteak antolatzen du, udalaren laguntzarekin, ekainean, umeek eskola amaitzean. Murillo el Cuendeko kontzejuak bezala, Erradak ere San Isidro eguna ospatzen du maiatzaren 15ean. Erradako herriko jaiak, abuztuko azken asteburuan ospatzen dira. Udalak, hiru herrietako jubilatuen arteko anaiarte bazkari bat antolatzen du.

Erromeria eta jai erlijiosei dagokionean honako jaiak ospatzen dira: irailean, Erradako gainean dagoen San Nikolas elizarako erromeria, maiatz edo ekainean Errozioko Ama Birjinaren erromeria, eta irailaren 14ean, Gurutze Santuaren gurtzea.

Traibuenasen[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Traibuenasko herriko jaiak, abuztuaren 29tik hurbilen dagoen asteburuan ospatzen dira, San Joanen omenez. Urriaren 7tik hurbilen dagoen igandean, Erradako gainean dagoen San Nikolas elizarako erromeria antolatzen da, Errosarioko Ama Birjinaren omenez.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Santa Fe eliza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Santa Fe eliza, XVI. mendean eraiki eta XVIII. mendean handitu zen. Erretaula nagusiaren aurrealdean, XVIII. mendeko erretaula barroko bat ageri da. Herrigunetik, hurbil, muino txiki baten gainean, Erdi Aroko eliza txiki baten arrastoak daude, "Gurutze Santuaren baseliza" izenekoak. Eraikina, 1200. urtearen inguruan eraiki zen, eta gaur egun abside erdizirkularra eta ondoko zati bat baino ez dira mantentzen zutik.

Erradan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erradan, antzinako eraikuntzen arrasto ugari aurkitu dira. 100 metro harresi inguru azaleratu dira, eta bi dorreen arrastoak. Horrez gain, kale baten eta etxebizitza zaharren arrastoak aztertu dituzte harresiaren ondoan.

San Nikolas elizari dagokionez, 1986 eta 1987 urteen artean, Vianako Printzea elkarteak, eliza zaharberritzeko lanak hasi zituen. Elizaren atzean, nekropolia dago, bizilagunak euren jabetzekin lurperatzeko erabiltzen zena. Almenara dorrea bestalde, harlanduzko dorre biribila dau, herriaren defentsarako dorre baino, seinaleak egiteko erabiltzen zena.

Gaur egungo ondareari dagokionean, Gurutze Santuaren parrokia, herri berria 1960ko hamarkadan eraikitzearekin batera altxatu zen.

Traibuenasen[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Joan Batailatzailearen eliza, XVI. mendearen hasieran eraiki zen. Barruan, XVIII. mendeko errataula nagusi barrokoa nabarmentzen da. Erretaularen ondoan, Familia Sakratuari buruzko margo bat dago.

Traibuenasko jauregia, Granadako dukearen jabetza izan zen, eta gaur egun honen ondorengoena. XV. mende amaierako atea eta saetera batzuk kontzerbatzen dira. Antzina, hobi bat izan zen jauregia inguratzen.

Zerbitzuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Murillo el Cuende, Mairaga-Erdialdea mankomunitateko kidea da.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d e f   Euskal Herriari Begira, Udalbiltza, http://udalbiltza.eus/eu/euskal-herriari-begira .
  2.   Euskaltzaindia, 155. araua: Nafarroako udal izendegia, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0155.pdf .
  3. (Gaztelaniaz) Mairaga-Erdialdea Mankomunitatearen webgunean adierazten dute eskualde horretakoa dela.
  4. Euskaltzaindiak 151. arauan (5. orrialdea) dio «Aragoi beherea (-a)» izena duela Nafarroako eskualde geografiko horrek.
  5. Nafarroako Meteorologi Agentziaren webgunea.
  6. Emaitzak Berrian.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Herriko:Wikiatlasa