Allo

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Allo

 Nafarroa Garaia

Alloko armarria

Izen ofiziala Allo
Estatua
Erkidegoa
Merindadea
Eskualdea
Espainia
Nafarroako Foru Erkidegoa
Lizarrako merindadea
Lizarrerria
Alkatea Fernando Sainz Aldaba (Allo Siempre Allo, indep.)
Herritarra alloar
Koordenatuak 42°34′2″N 2°1′9″W / 42.56722°N 2.01917°W / 42.56722; -2.01917Koordenatuak: 42°34′2″N 2°1′9″W / 42.56722°N 2.01917°W / 42.56722; -2.01917

Navarra - Mapa municipal Allo.svg

Eremua 36,30 km2
Garaiera 429 m
Distantzia 56,3 km Iruñera
Posta kodea 31010
Biztanleria 1.050 bizt. (2012)
Dentsitatea 28,93 bizt./km²

Allo[1] Nafarroako udalerri bat da. Lizarrako merindadeko herri honek 1.050 biztanle zituen 2012ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera. Nafarroako hiriburutik 56 kilometrora dago.

Inguru naturala eta kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herria, Nafarroa ekialdean kokatzen da, Zangozako merindadearen erdialdean. Allok Deikaztelurekin egiten du muga iparraldean, Oteitzarekin ekialdean, Deikaztelurekin mendebaldean, eta Sesma eta Lerinekin hegoaldean.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klimaren ezaugarriak mediterranear motakoak dira, urteko batez besteko tenperatura 12 eta 14 gradu artekoa eta prezipitazioak 400 eta 600mm bitartekoak dira. Urteroko egun euritsuak 60 eta 80 egun dira. Udaberri eta uda garaian ohikoak izaten dira ekaitzak, eta Nafarroa hegoaldeko mendietan sortzen dira.

Alloko landaredia klimaren ondorio da, eta jatorrizko landaredia, arte eta ameztiek osatzen zuten, baina nekazaritzaren hedapenak asko murriztu du hauen azalera. Gaur egun, zuhaitzen ordez olibondo, zainzuri eta bestelako laboreak daude. Basoen galera ia erabatekoa izan da, eta 1990eko hamarkadaren hasiera, jatorrizko basoen azaleraren %1 baino ez zen geratzen. Arte eta ameztiez gain, birlandatutako pinuren bat dago herrigunearen inguruan. Dena den, birlandaketak ez ziren Nafarroako beste udalerri batzuetan bezain garrantzitsuak izan.

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alloko auzoak honakoak dira: Pozarrón, Calvario, El Raso, Catanga, La Paz eta Garchena.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Allo jaurerria izan zen XIX. mendera arte, Nafarroako udalerri asko bezala. 1064. urtearen inguruan Peñalengo Antso IV. erregeak, Iratxe monasterioari eman zion dohaintza moduan Alloko San Miguelgo monasterioa. Ondoren, Iratxeko abadiak, koilazo batzuk eta herriko errotaren jabetza jaso zuen. XII. mendearen hasiera, Allo, Aranatzekin batera Antso Fortuñoñesen jabetza izan ziren.

1448an Vianako Carlos printzeak, Leringo konderriaren barnean ezarri zuen Alloko udalerria, eta halaxe jarraituko zuen XIX. mendeko erreforma administratiboa burutu arte. XIX. mendearen bigarren erditik XX. mendearen hasierara arte, nekazaritzaz gain industria garatu zen eta horrela, hurun fabrika bat, distilategi bat eta ospitale bat eraiki ziren.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alloko biztanleriako gehiengoa tradizionalki nekazaritzan aritu da, gehienbat lehorreko laboreak landatuz. Abeltzaintzak garrantzia gutxi dauka, baina XX. mendearen hasieratik industria, herriko ekonomiaren ardatza bihurtu da. Industriaren barnean, paperaren inguruko iharduerak nabarmetzen dira, horrela, Allon Georgia-Pacific enpresaren lantegi bat dago, Colhogar izeneko marka ekoizten duena. Fabrikak 330 langile dauzka.

Horrez gain, herrian, kontserba lantegiak eta zerealen kooperatiba bat dago. Industria hauek betiere, nekazaritzaren inguruko enpresak dira.

Azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2003an elektrizitatearen Espainiako kudeatzaile publikoa den Red Eléctricak Castejón eta Gasteiz artean 400.000 volteko goi-tentsio linea bat eraikitzeko proiektua proposatu zuen. Proiektu horren arabera 46 metroko goi-tentsio dorreak eraikiko ziren Lizarraldeko hainbat udalerri zeharkatuz[2]. 2008an proiektuaren aurkako talde bat sortu zen, eta 2010eko urtarrilaren 31n proiektuaren inguruko bozketa antolatu zen Arabako bost herri eta Nafarroako hogei herritan. Ezezko botoak %98,9 izan ziren.[3]

Ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Andre Mariaren parrokia: XIX. mendean eraikitako eliza neoklasikoa da. Elizak bost zatitan banaturiko nabe handia dauka. Erretaula naguasia Bernabe Inbertok egin zuen XVI. mendean.
  • Uren Jainko Santuaren basilika: XVII. mendean altxatutako estilo barrokoko eliza da. Gurutze latindar oinarria, eta bi kapera laukizuzen handi dauzka nabe nagusiaren alboetan. Eliza barruan, egurrezko irudi erromaniko bat eta Madalenaren XVI. mende hasierako irudi bat daude.
  • Udaletxea: Alloko Foruen Plazan kokatua, XVI. mendeko azken laurdenean eraiki zen, harlandu eta harlankaitzezko harrian.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alloko biztanleria
1897 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2006
1.931 1.956 1.869 2.011 1.930 1.693 1.685 1.473 1.303 1.264 1.116 1.021 1.072

2008ko erroldaren arabera, 92 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %8,57a (Nafarroako batez bestekoaren azpitik).

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alloko jaiak abuztuaren 22aren inguruan ospatzen dira, Uren Jainko Santuaren omenez. Jaiak asten diren egunean, herriko biztanle guztiak Alloko kiroldegian batzen dira bazkari herrikoi batean.

Horrez gain, urtean zehar honako ospakizunak antolatzen dira: Ihauteriak, Aste Santua, Gabonak, San Isidro maiatzaren 15ean, eta Madalenak uztailaren 21ean.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alkateen zerrenda
1979-1983
1983-1987
1987-1991
1991-1995
1995-1999
1999-2003
2003-2005 UPN
2005-2007 Sergio Aisa Otxoa Río Mayor (indep.)
2007-2011 Fernando Sainz Aldaba (2011ko urriaren 5ean hil zen[4]) Allo Siempre Allo (indep.)
2011- Mª Angela Gonzalez Alonso (alkateordea) Allo Siempre Allo (indep.)

Mª Angela Gonzalez Alonso

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2003an UPN eta Río Mayor hautagaitza independentearen arteko akordioa egon zen; alkatetza lehenak okupatu zuen bi urtez eta bigarrenak beste biz[5].

Alkatea "Allo Siempre Allo" (ASA) zerrenda independenteko Fernando Sainz Aldaba da 2007ko udal hauteskundeez geroztik. Orduan alderdirik bozkatuena UPN izan zen arren, ASAk PSNren botuen bitartez lortu zuen alkatetza. Baliogabeko botoak 10 izan ziren (emandako guztien %1,29a) eta zurizko botoak 12 (%1,57a). Abstentzioa %17,06koa izan zen.

Alloko Udala (2007)
Alderdia Botoak Zinegotziak
UPN 280 4
ASA 205 3
PSN 199 2

2011n Sainzek alkatetza gorde zuen, bere zerrenda bozkatuena izan zelako (PSNrekiko ituna berriztatu gabe) eta besteen arteko akordioen faltan[6]. UPAk (Unidos por Allo) 2 zinegotzi lortu zituen, AUTBk (Allo, Unión, Trabajo y Bienestar) 2, PSNk 1 eta UPNk bat ere ez.

Alloko Udala (2011)
Alderdia Botoak Zinegotziak
ASA 272 4
UPA 151 2
AUTB 127 2
PSN 101 1
UPN 44 0

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udaletxea Foruen Plazan dago eta harlankaitz eta harlanduz eraiki zuten XVI. mendean. Eraikuntzaren zati bat, erdi puntuko sei arkuren gainean altxatuta dago. Udala alkatea eta zortzi zinegotzik osatzen dute.

  • HELBIDEA: Foruen Plaza z/g

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Allo eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %9,78k zekien euskaraz hitz egiten.

Azpiegitura eta garraioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

La Estellesa autobus konpainiaren Sartaguda eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:

Zerbitzuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Allo "Allo, Arellano, Arronitz, Deikaztelu eta Leringo Oinarrizko Zerbitzu Sozialen Mankomunitateko" kidea da.

Alloar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa