Oloritz

Wikipedia, Entziklopedia askea
Artikulu hau Orbaibarreko udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Oloritz (argipena)».
Oloritz
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Iglesia San Pedro Etxano general.jpg
Oloritz bandera
Bandera

Oloritz armarria
Armarria


Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Garaia
MerindadeaEscudo de Olite.svg Erriberri
EskualdeaErdialdea
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroa
BarrutiaTafalla
Izen ofizialaEzporogiko bandera.svg Olóriz / Oloritz
Alkatea
(2015-2023)
Jose Francisco Aoiz Aranguren
(talde independente)
Posta kodea31396
INE kodea31192
Herritarraoloriztar
Geografia
Koordenatuak42°38′27″N 1°36′21″W / 42.64070528°N 1.60595988°W / 42.64070528; -1.6059598842°38′27″N 1°36′21″W / 42.64070528°N 1.60595988°W / 42.64070528; -1.60595988
Azalera41 km²
Garaiera515-1114 metro
Distantzia24,1 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria210 (2021: Green Arrow Up.svg 6)
alt_left 88 (%41.9)115 (%54.8) alt_right
Dentsitatea5,12 biztanle/km²
Zahartzea[1]% 31,11
Ugalkortasuna[1]‰ 33,33
Ekonomia
Jarduera[1]% 76,92 (2011)
Desberdintasuna[1]% 0 (2011)
Langabezia[1]% 5,58 (2013)
Euskara
Eremuaeremu ez-euskalduna
Euskaldunak[1][2]% 9,60 (2018: Green Arrow Up.svg %3,38)
Datu gehigarriak
Sorrera1847 (independentzia)
Webguneawww.oloriz.es

Oloritz[3][a] Euskal Herriko udalerri-barruti bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Erriberriko merindadean eta Erdialdea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 24,1 kilometrora. Altuera 515 eta 1114 metro artekoa da, eta 41,00 km²-ko azalera hartzen du. 2021 urtean 210 biztanle zituen.

Udalerri hori Orbaibar udalerria desegitean sortu zen, Zidakos ibarreko herriak elkartuz, Untzue, Barasoain edo Garinoainen ez bezala, ezin baitzuten udalerri propiorik osatu, behar adina biztanle ez zituztelako. Gaur egun, lau kontzejuk (Etxague, Mendibil, Oloritz eta Soltxaga) eta bi lekuk (Bariain eta Orizin) osatzen dute.

Bertako biztanleak oloriztarrak dira.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oloritz beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[4]

  • Oloriz (1264)
  • Holoriz (1280)
  • Oloriç (1312)
  • Alariz (1351)
  • Oloriz (1366)
  • Oloriz (1534)
  • Oloriz (1802)
  • Oloriz (1945)
  • Oloritz (1974)
  • Oloritz (1990)

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriak izen bereko kontzejutik hartzen du izena.

Oloritz izenak "Olor izeneko pertsona baten jabetzako lekua" (olor + -tz) esan nahi du. Lehenengo elementua, Olor, identifikatu gabeko pertsonaren izena da, eta bigarrena, propietatea adierazten duen atzizkia. Jatorriz euskara da. Gaztelaniazko bertsioa jatorrizko izena bere fonetika-arauetara egokitzea da.

Ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Armarria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olorizko armarriak honako blasoi hau du:[5]

« Hondo hori batez eta aurrean zuhaitz berde batez osatuta dago. »

Bandera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olorizko banderak Olorizko armarria dauka hondo gorri baten gainean.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oloritz Erdialdea eskualdean dago, Orbaibar ibarrean.

Mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inguru naturala eta kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oloritz Nafarroa erdialdean dago Erriberriko merindadean eta Nafarroako hiriburutik 24 kilometrora.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Altuera eta kokapenaren arabera aldaketak dauden arren, udalerriaren batez besteko balioak honakoak dira: Tenperatura 8 eta 13 gradu bitartekoa, prezipitazioa 600 eta 1.000mm bitartekoa, eta egun euritsuak 90 inguru. Udak nahiko lehorrak izaten dira, eta neguak euritsu eta hotzak, batez ere iparraldeko zierzo haizeak jotzen duenean. Klima, oro har, mediterraneoa edo azpimediterraneo kontinental motakoa da.

Olorizko baso bakanetan, birlandaturiko pinuak, haritzak eta arteak daude, eta horrez gain, nahiko ondo kontserbatu diren 23 hektarea pago (Alaitzen).

Estazio meteorologikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oloritzen ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Barasoain pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 524 metrora, Nafarroako Gobernuak 1975ean jarritako estazio meteorologikoa dago.[6]


  Gnome-weather-few-clouds.svg   Datu klimatikoak (Barasoain, 1975-2020)   WPTC Meteo task force.svg  
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 20.0 22.0 27.0 29.0 36.0 40.0 42.0 41.0 37.0 31.0 25.0 18.0 42.0
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 9.2 10.9 14.3 16.1 20.6 25.3 28.4 28.7 23.8 18.6 12.6 9.5 18.2
Batez besteko tenperatura (ºC) 5.4 6.4 9.1 10.7 14.7 18.8 21.4 21.8 17.9 13.8 8.6 5.7 12.9
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 1.6 1.9 3.9 5.3 8.7 12.2 14.4 15.0 12.0 8.9 4.6 2.0 7.5
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -7.5 -9.0 -10.0 -3.0 0.0 2.0 7.0 7.0 2.0 -3.0 -7.0 -11.0 -11.0
Batez besteko prezipitazioa (mm) 44.2 34.6 41.8 66.6 55.1 42.6 25.3 28.8 43.9 54.3 59.9 51.7 548.8
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 46.0 22.0 44.0 40.0 42.0 38.5 39.0 86.0 95.0 44.0 53.0 40.0 95.0
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 10.5 9.0 8.0 10.7 10.5 6.4 5.1 4.9 5.4 9.8 11.4 10.9 102.5
Elur egunak (≥ 1 mm) 0.9 1.1 0.9 0.3 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.2 1.2 4.7
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[7]

Banaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oloritzek 4 kontzeju ditu:

Gainera, beste 2 leku batzuk ere badaude, hala nola:

Bestalde, etxalde bat da udalerrian:

Azkenik, udalerrian 6 herri hustu daude:


Oloritz udalerriko herriak

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Orbaibarrena da, banaketa administratibo honek iraun zuen bitartean bertako kide izan baitzen. Gero, 1835-1845eko erreformekin, Leotz udalerrian sartu zen, eta udalerri propioa eratu zuen Bariain, Etxague, Lepuzain, Mendibil, Oloritz, Orizin eta Soltxaga herriekin, Arrazubi, Doneaniz, Eristain baserriekin eta gaur egun desagertutako Olorizko bentekin.

Orbaibarreko ia herri guztiak bezala, erreforma horiek ere Iruñeko merkatuko alkatearen eskumenekoak ziren. Ondoren, gainerakoak bezala erregimen komunaren menpe geratu ziren.

Elizari dagokionez, XIX. mendera iritsi zen, abade batekin, zeina «herriaren patronatu» baitzen. Mende horren hasieran irin-errota batek funtzionatzen zuen, eta 1847an, eskola batek, urtean 1020 erreal eta maisuaren etxebizitzarako etxea zituena.

1920ko hamarkadan lau eskola eta bi olio-errota zituen, eta horietako bat Oloritz kontzejuan zegoen, non irin-fabrika ere bazegoen.[8]

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2021 urteko erroldaren arabera 210 biztanle zituen Oloritzek.[9]

1842 1857 1860 1877 1887 1897 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2011 2021
263 681 715 595 591 551 615 525 480 498 395 380 338 198 161 171 166 180 210

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Nafarroako parke eolikoak»

Udalerriko Etxague kontzejuan, Alaitz mendilerroan, Nafarroako Gobernuak eraikitako bi parke eoliko daude "Etxague" eta "Alaitz" izenekoak. Etxaguekoak 24,60 megawatteko potentzia dauka eta Alaizkoak 33,09 megawatteko potentzia. Parkeen jabea Acciona da gaur egun.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olorizko udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean, Orisoaingo, Untzueko, Puiuko eta Garinoaingo Udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Jose Francisco Aoiz Aranguren da, Olorizko Talde Independenteko hautagai gisa aurkeztu zena.

Hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alderdia Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera
1979 1983 1987 1991 1995 1999 2003 2007 2011 2015 2019
Olorizko Talde Independentea 3 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5
Zentro Demokratikoaren Batasuna 1 - - - - - - - - - -
Ezkerren Nafar Batasuna 0 - - - - - - - - - -

Foru hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak
Alderdia Bozak
guztira % +/-
 Navarra Suma 39 32,50 -
 Geroa Bai 23 19,17 8
 Euskal Herria Bildu 18 15,00 2
 Ahal Dugu 18 15,00 29
 Nafarroako Alderdi Sozialista 13 10,83 8
 Izquierda-Ezkerra 4 3,33 2
 Equo 3 2,50 3
 Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa 1 0,83 0
2015eko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak
Alderdia Bozak
guztira % +/-
 Ahal Dugu 47 36,15 ?
 Nafar Herriaren Batasuna 33 25,38 ?
 Euskal Herria Bildu 16 12,31 ?
 Geroa Bai 15 11,54 ?
 Izquierda-Ezkerra 6 4,62 ?
 Nafarroako Alderdi Sozialista 5 3,85 ?
 Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia 2 1,54 ?
 Nafarroako Alderdi Popularra 1 0,77 ?
 Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa 1 0,77 ?
 Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia 1 0,77 ?
 Herritarrak - Herritarron Alderdia 1 0,77 ?

Udala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalaren egoitza eta udaletxea Oloritz udalburuan dago.

Udaletxea 1930 inguruan eraiki zen, eta beheko solairua eta honen gainean eraikitako beste solairu bat dauka. Kokapen honen aurretik, udaletxea eskola zaharren eraikineko lokal batean egon zen. Udaletxearen eraikinak kanpoalderako hiru fatxada dauzka.

  • HELBIDEA: Kale Orokorra z/g

Egungo banaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olorizko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Jose Francisco Aoiz Aranguren da, Olorizko Talde Independentea zerrendakoa. Zinegotziak 4 daude:

  • Jose Javier Armendariz Recalde (Olorizko Talde Independentea)
  • Jorge Flamarique Beorlegui (Olorizko Talde Independentea)
  • Fernando Larraiotz Perez (Olorizko Talde Independentea)
  • Eduardo Zabalza Fernandez (Olorizko Talde Independentea)

Alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1979tik, Oloritzek 5 alkate izan ditu:

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia[10]
Ignacio Rey Recalde 1979 1983 Zentro Demokratikoaren Batasuna
Victorio Flamarique Liberal 1983 1987 Olorizko Talde Independentea
? 1987 2007 Olorizko Talde Independentea
Raul Leon Goñi 2007 2011 Olorizko Talde Independentea
Jose Francisco Aoiz Aranguren 2015 jardunean Olorizko Talde Independentea

Garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko 322 eta 329 lineak zerbitzua ematen diote udalerri honi.

NBUS logoa.svg Nafarroako Hiriarteko Garraioa
 Zerbitzua   Hasiera   Ibilbidea   Amaiera ⁠
322 Iruñea NoainTebasArrizabalagaUntzueMendibilBarasoainGarinoainPuiu Tafalla
329 Tafalla BarasoainEristainSoltxagaOloritzOrizin Etxague

322 linea linea erregularra den arren, Mendibilgo geldialdiak eskariaren araberako geldialdiak baita, bidaia aurreko eguneko 19:00ak baino lehen erreserbatu behar da. Bere aldetik, 331 linea eskariaren araberako linea baita, bidaia ere aurreko eguneko 19:00ak baino lehen erreserbatu behar da.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera: «izarbeibarrera» eta «hegoaldeko goi-nafarrera»

Euskara mintzatu zen herri hauetan XIX. mendearen hasiera arte. Juan Beriain, idazle euskalduna, Etxagueko elizako apaiza izan zen sei urtez, 1592tik 1599ra.

1778an, Bariaingo parrokia hutsik gelditutakoan, herriko jauna, Besollako Markesa apaiz berriaren izendapenaren kontra agertu zen, "euskaraz ez dakielako eta Bariaingo eliztarrek hizkuntza hori besterik ez dutelako ulertzen".

1789an, Mendibilgo elizan bikario izendatzerakoan, Orreagako kapituluak (izendatu behar zuenak) Garinoaingo bikarioari ea beharrezkoa ote zen euskaraz jakitea galdetu zion. Erantzuna euskara "eguneroko hizkuntza" zela argudiatuta, bikario garinoaindar bat izendatu zuten.

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Oloritz sailkatu zituen, Orbaibarreko hainbat herriekin, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.[11]

Koldo Zuazok, 2010ean, Oloritz ez-euskal-eremuan sailkatu zen.[12]

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da izarbeibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Orbaibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Oloritz eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %6,10k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 6,22k eta 2018n % 9,60k.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta eremu mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Oloritz) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.[13]

2009ko urtarriletik udalerriaren izen ofiziala Olóriz <> Oloritz da.[14]

Jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus zerrenda: «Olorizko kultura ondasunak»

Irudiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. /olóɾit͡s̻/ ahoskatua (laguntza)
    Azentua: zorrotza bigarren silaban

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d e f Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. Nafarroako Gobernua. (2018). Nafarroako Datu Soziolinguistikoak. Euskarabidea, 50-55 or..
  3. Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
  4. «Oloritz - Lekuak - EODA» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-08-30).
  5. Otazu Ripa, Jesús Lorenzo. (D.L. 1977). Heraldica municipal, merindad de Sangüesa (I) : Abaurrea-Izalzu. Diputación Foral de Navarra, Dirección de Turismo, Bibliotecas y Cultura Popular ISBN 84-235-0076-4. PMC 911388951. (Noiz kontsultatua: 2021-08-31).
  6. Meteo Navarra. «Estazioko datuak - Barasoain» meteoeu.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-09-01).
  7. Barasoaingo estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
  8. Nafarroako Entziklopedia Handia | OLORITZ. (Noiz kontsultatua: 2022-06-03).
  9. «Oloritz» www.ine.es (Espainiako Estatistika Institutua) (Noiz kontsultatua: 2021-08-31).
  10. (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es (Noiz kontsultatua: 2020-05-05).
  11. Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
  12. Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.
  13. Euskarakultur.com webguneko albistea.
  14. Nafarroako gobernuak 2009ko Urtarrilaren 19an kaleratutako dekretua.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]