Ribaforada

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Ribaforada
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Ribaforadako bandera

Ribaforadako armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroako Foru Erkidegoa
Merindadea Tuterako merindadea
Izen ofiziala Escudo de Ribaforada.svg Ribaforada
Alkatea Jesús María Rodríguez Gómez
(PSN)
Posta kodea 31550
INE kodea 31208
Herritarra ribaforadar
Kokapena
Koordenatuak 41° 59′ 50″ N, 1° 30′ 39″ W / 41.997222222222°N,1.5108333333333°W / 41.997222222222; -1.5108333333333Koordenatuak: 41° 59′ 50″ N, 1° 30′ 39″ W / 41.997222222222°N,1.5108333333333°W / 41.997222222222; -1.5108333333333
Ribaforada hemen kokatua: Nafarroa Garaia
Ribaforada
Ribaforada
Ribaforada (Nafarroa Garaia)
Openstreetmap logo.svg Ikusi OpenStreetMapen
Azalera 29,23 km2
Garaiera 265 metro
Distantzia 107 km Iruñera
Demografia
Biztanleria 3.687 biztanle
% 51,16 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 48,84
Dentsitatea 126,14 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 8,17
Zahartze tasa[1] % 6,43
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 50,89
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 77,94 (2011)
Genero desoreka[1] % 11,12 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 14,8 (2013)
Kultura
Euskaldunak % 0,52 (2010)
Euskararen erabilera % 0,0 (2011)
Datu gehigarriak
Webgunea http://www.ribaforada.es/


Ribaforada[2] Nafarroako udalerria da. Tuterako merindadeko herri honek 3.698 biztanle zituen 2012ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera. Nafarroako hiriburutik 107 kilometrora dago.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inguru naturala eta kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herria, Nafarroa hegoaldean kokatzen da, Tuterako merindadearen hegoaldeko muturrean. Herrira heltzeko N-232 errepidea hartu behar da Tutera-Zaragozako norabidean. Tuteratik 16 kilometrora, ezkerrerantzko errepidea hartu behar da Ribaforadara iristeko.

Udalerriak Cabanillas eta Fustiñanarekin egiten du muga iparraldean, Buñuel eta Cortesekin ekialdean, Fontellasekin mendebaldean, eta Ablitasekin hegoaldean.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euriak urriak dira eta irregularki banatzen dira urte osoan zehar. Udak lehorrak izaten dira, eta zierzo haizea ohikoa izaten da. Horrez gain, aldaketa termikoak eta laino egunak Ribaforadako klimaren beste ezaugarrietako batzuk dira. Orokorrean herriak klima mediterraniar-kontinentala dauka, Ebro ibarreko gainontzeko herriek bezala. Batez-besteko tenperatura 14-16 gradu ingurukoa da, eta prezipitazioak esan bezala nahiko urriak, gutxitan jausten dira 400mm baino gehiago urtean. Urteroko egun euritsuak 55 izaten dira.

Jatorrizko landaredia, erabat eraldatu da gizakiaren eragina dela eta. Gaur egun herrigunearen inguruan, nekazaritzarako lurrak, sastrak eta larreak baino ez daude. Zuhaitzak ia erabat desagertu dira.

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historian zehar Ribaforada bi herrigunez osaturik egon zen, Ribaforada eta Estercuel, bata amildegiaren iparraldean eta bestea hegoaldean. Azkenik, XIV. mendearen amaiera aldera, bi herriek batzea erabaki zuten.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ribaforadako eliza mozarabiarra.

Herria, Antso Jakitunaren erregealdian sortu zen 1157. urtean, eraiki zen komentuaren inguruan. Udalerrian bertan, eta Fontellasko herritik hurbil, erromatarren garaiaren aurreko herrixka baten aztarnak aurkitu dira. Sobrarbeko foruan agerturiko informazioaren arabera, Ribaforada hiru gunek osatzen zuten, Azut, Espedolla eta Estercuel.

XII. mendearen erditik aurrera, Ribaforada Tenplarioen ordenaren jaurerri izan zen. Ordena honen ezabatzearekin batera, 1313. urtean Jerusalengo San Joanen ordenaren eskumenera igaro zen. Estercuel eta Ribaforada administratiboki XIV. mendearen amaieran batu zirela uste da.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ribaforadako ekonomiaren ardatza nekazaritza, nekazaritzarekin zerikusia duen industria, kimikagintza eta azken hamarkadetan eraikuntza dira. Zerbitzuek ere garrantzia duten arren, ez dago sektore horretan langile gehiegirik enplegatzen duen lantegirik. Jatorrian nekazaritza izan zen herriaren hazkundea posible egin zuena, batez ere, lur-ureztagarriekin zerikusia duen nekazaritza. Lur-ureztagarrien hedapena posible egiteko ezinbestekoa izan zen Nafarroa hegoaldea eta Aragoi zeharkatzen dituen ubidea eraikitzea.

XX. mendearen amaieran, eraikuntza garrantzia hartu zuen, estatu osoan egondako higiezinen burbuilarekin erlazionaturik. 1980ko hamarkadaren amaieran, azalera handiena hartzen zituzten laboreak, garia, zainzuria, tomatea, piperra eta alpapa ziren.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ribaforadak etengabeko hazkunde demografikoa izan zuen XX. mendean zehar, 1930eko eta 1970eko hamarkadan izan ezik. XXI. mendearen lehen hamarkadan ere hazkunde esanguratsua izan zuen udalerriak.

Ribaforadako biztanleria

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 469 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %13,53a (Nafarroako batezbestekoaren gainetik).

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007an Ribaforadako alkate kargurako PSN alderdiko Edurne Ruiz Huguet aukeratu zuten. Udaleko hamaika zinegotzietatik lau lortu zituen Nafarroako Alderdi Sozialistak eta alkatetza Nafarroako Ezker Batuaren botoei esker lortu zuen, bozkatuena UPN izan baitzen. Baliogabeko botoak 24 izan ziren (emandako guztien %1,10a) eta zurizko 39 boto izan ziren (botoen %1,81a). Abstentzioa %15,38koa izan zen.

2009ko urtarrilean, UPNko eta Nafarroako Ezker Batuko zinegotziek PSNko Edurne Ruiz alkatearen aurkako zentsura mozioa aurkeztea erabaki zuten. UPNko zuzendaritzak Ribaforadako zinegotziak alderdi politikotik kanporatzea erabaki zuen, PSNrekiko Nafarroan zeukan harreman ona ez gaiztotzeko. Azkenik, 2009ko urtarrilaren 9an bozketa burutu zen eta UPNko zinegotzi ohiak, orain talde mistoan sarturik, eta Nafarroako Ezker Batukoek (alderdiaren zuzendaritzaren iritziaren kontra) alkate berria aukeratu zuten, Nuria Ruiz Huguet[3][4].

2011ko udal hauteskundeetan bost zerrenda aurkeztu ziren: garailea atera zen PSN (4 zinegotzi eta alkatea), Unión del Pueblo de Ribaforada (UPR, Nuria Ruiz alkatearen taldea; UPNren ustezko ezkutuko laguntza izan zuen[5], 3), NaBai 2011 (2, Erriberan koalizioak atera zituen bakarrak), PP (1) eta Ribaforadako Ezkerreko Elkartea (AIR, 1; NEBek zerrendarik aurkeztu ez zuela).

Alderdi politikoa 2011 2007
Botoak% Zinegotziak Botoak% Zinegotziak
Nafarroako Alderdi Sozialista (PSN)  %33,07 4  %32,58 4
Nafar Herriaren Batasuna/Riabaforadar Herriaren Batasuna (UPN/UPR)  %26,43 3  %37,35 4
Nafarroa Bai (NaBai)  %13,39 2 - -
Alderdi Popularra (PP)  %12,39 1 - -
Ribaforadako Ezkerreko Elkartea (AIR)  %12,3 1 - -
Nafarroako Ezker Batua (NEB) - -  %8,63 3

Alkateen zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011 Jesús María Rodríguez Gómez (PSN)
2009 Nuria Ruiz Huguet (Eskuineko indep.)[6]
2007 Edurne Ruiz Huguet (PSN)
2003 José Antonio Villafranca Enrique (PSN)
1999 Pascual Arriazu García (NEB)
1995 José Antonio Villafranca Enrique (PSN)
1991 José Antonio Villafranca Enrique (PSN)
1987 José Antonio Villafranca Enrique (PSN)
1983 Félix Buil (PSN)
1979 Félix Buil (PSN)

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udaletxea Frantzisko Xabierkoaren plazan dago, eta eraikuntzaren ezaugarriak, Nafarroako hegoaldeko egituren antzerakoak dira. 1985ean, burdinbide geltokitik gertu udaletxe berria eraikitzeko proiektua aurkeztu zuen udalak. Udala alkatea eta hamar zinegotzik osatzen dute.

  • HELBIDEA: Frantzisko Xabierkoaren Plaza, 1

Azpiegitura eta garraioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Condaren Iruñea eta Zaragoza bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko bost zerbitzu izaten dira norabide bakoitzeko. Lineak honako ibilbidea dauka:

Condaren Cortes eta Iruñea bitarteko autobus linea zuzenak zerbitzu bakarra dauka norabi bakoitzean eguneko. Ibilbidea, honakoa da:

Condaren Tutera eta Zaragoza bitarteko autobus lineak lau zerbitzu dauzka eguneko. Ibilbidea, honakoa da:

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Ribaforada eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %0,53k zekien euskaraz hitzegiten.

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • San Bartolome jaiak: Abuztuaren 24aren inguruan ospatzen dira, San Bartolomeren omenez. "El Paloteado" izeneko antzezpena egiten da, herriko dantza taldearen eskutik. Horrez gain, bigantxak askatzen dira herriko kaleetan zehar.
  • San Blas jaiak. otsailaren 3an. Bezpera egunean sutzar bat egiten da herriko udaletxeko plazaren aurrean eta San Blasen roskoi famatua banatzen da bertan dauden herritarren artean. Urtero, 3000 inguru roskoi banatzen dira. Ekitaldi eta kontzertu ezberdinak antolatzen dira herriko kiroldegian.
  • La Dehesarako erromeria: maiatzaren 1ean ospatzen da eta herriko biztanleak La Dehesako baselizara joaten dira, meza entzun eta bertan bazkalduz.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • San Blas eliza, adreiluzko eliza, XVI. mendeko alderdi bat dauka. Jatorrizko eliza XII. mendean eraiki zuten, eta historialarien ustez, nabe bakarreko eraikina izan zen, zirkuluerdi itxurako abside eta prisma itxurako dorrearekin.
  • Dehesako Andre Mariaren baseliza. Urtero maiatzaren 1an erromeria antolatzen da bertara.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Ribaforada Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa