Cárcar

Wikipedia, Entziklopedia askea
Cárcar
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Carcar.3.Navarra.Spanien.JPG
Cárcargo plaza.

Carcargo bandera

Carcargo armarria


Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroako Foru Erkidegoa
Merindadea Lizarrako merindadea
Eskualdea Goi Erribera
Izen ofiziala Escudo de Carcar.svg Cárcar
Alkatea Salomón Sádaba Díaz De Rada
(AIC)
Posta kodea 31579
INE kodea 31066
Herritarra carcartar
Kokapena
Koordenatuak 42° 23′ 20″ N, 1° 58′ 12″ W / 42.388888888889°N,1.97°W / 42.388888888889; -1.97Koordenatuak: 42° 23′ 20″ N, 1° 58′ 12″ W / 42.388888888889°N,1.97°W / 42.388888888889; -1.97
Azalera 40,34 km2
Garaiera 417 metro
Distantzia 75 km Iruñera
Demografia
Biztanleria 1.069 (2019)
Green Arrow Up.svg30 (2018)
alt_left 528 (%49.4)541 (%50.6) alt_right
Dentsitatea 26,8 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Red Arrow Down.svg -% 7,89
Zahartze tasa[1] % 33,77
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 38,14
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 73,05 (2011)
Genero desoreka[1] % 0 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 10,19 (2013)
Kultura
Euskaldunak % 0,73 (2010)
Euskararen erabilera % 0,0 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera 907. urtea
Webgunea http://www.carcar.es


Cárcar[2] Nafarroako hego-mendebaldean dagoen udalerria da, Lizarrerrian eta Erriberan kokatutakoa. Udalerriak 1.081 biztanle zituen 2014. urtean.

Udalerriaren izen ofiziala eta euskal izen arautua Cárcar[3] bada ere, hainbatean Karkar edo Karakarre erabili izan da. Azken hau izan da herriko testu zaharretan agertzen den herriaren izena ere.


Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inguru naturala eta kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Cárcar Ega ibaiaren ondoko herria da, Lizarrako merindadearen hegoaldean eta Nafarroako hiriburutik 75 kilometrora kokaturik. Herria, NA-134 errepideak zeharkatzen du Andosillaranzko norabidean. Udalerriko etxeetako batzuk, harrian eraiki ziren, eta gaur egun etxebizitza erabilerarik ez duten arren, biltegi moduan erabiltzen jarraitzen dira.

Cárcarko herri mugakideak honakoak dira: Iparraldean Lerin, hegoaldean eta ekialdean Andosilla eta mendebaldean Sesma, Lodosa eta Sartaguda.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klimaren ezaugarriak, negu hotzak, uda sargoriak, prezipitazio eskasak eta urte osoan zehar nahiko irregularrak, uda garaiko lehortea, eta iparreko zierzo haizea, klima mediterranearrari dagozkio. Erribera iparraldean egon arren, ezaugarri hauek Ebro ibaiaren sakonuneak dituen klimaren antzekoak dira. Urteko batez besteko tenperatura 12 eta 14 gradu artekoa eta prezipitazioak 450 eta 500mm bitartekoak dira. Urteroko euritsuak 50 edo 60 baino ez dira izaten.

Jatorrizko landaredia erabat desagertu da nekazaritzaren hedapenaren ondorioz, gaur egun, makaldiren bat eta landatutako pinudiak dira Cárcargo zuhaitz nagusiak.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

X. mendean Antso I.a Gartzes erregeak carcargo gaztelua eraiki zuen Iruñeko erreinuaren mugak defendatzeko asmoarekin, izan ere, X. mendearen amaieran, Cárcar musulmanek konkistaturiko lurren aurrean zegoen azken gotorlekua zen. 920 eta 924. urtera bitarte, Abderraman III.a musulmanak herria okupatu, eta su eman zion. XI. mendean Nafarroako erresumak lurraldea birkonkistatu eta erregeak Cárcar jaurerri bihurtu zuen.

Herrigunearen inguruko lurren ikuspegia.

1222. urtean Antso Indartsuak herria erosi zuen eta horrela Pedro Diazen jabetza izateari utzi zion, Nafarroako erresuman behin betiko ezartzeko. 1277. urtean, herriak hondamena ezagutu zuen berriro ere, Gaztela erresumako ejerzitoak herria suntsitzean. 1428 eta 1485ra bitarte, herria Azkoiengo familiaren jaurerri izan zen, baina Foixeko Jaimek Azkoiengo Anarekin lehenengo eta Beaumonteko Catalinarekin izandako ezkontzek eraginda, Cárcar Beaumonteko Luisen eskuetara igaro zen. Beaumonteko Luis, Leringo kontea zen eta honek herria bere konderriaren barruan sartu zuen.

XIX. mendearen erdialdera, herriak independentzia eskuratu zuen, eta udalerri bihurtu zen, jaurgoak bertan behera geratzean. Lehen Gerra Karlistan, 1833 eta 1839ra bitartean, ejerzito konstituzionalak, Santa Barbarako eta San Miguel arkaingeruaren parrokiak okupatu zituzten, karlisten aurkako borrokan, hauek gotorleku moduan erabiltzeko.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendearen lehen hiru hamarkadetan hazkunde esanguratsua izan zuen Cárcarrek, baina 1930eko hamarkadatik aurrera populazioaren gainbehera gertatu zen. 1930ean ia 2.000 biztanlera izatera iritsi zen, baina 2011n 1.112 baino ez zituen.

Cárcargo biztanleria

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 86 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 7,17a (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udaletxea Foruen Plazan dago, herrigunearen gunerik garaienean, elizaren ondoan. XVIII. mendean altxatutako eraikuntza barrokoa da. Udal bulegoen eraikinak hiru solairu dauzka, lehenak, pilastrez eutsitako arkupea dauka, lehen solairuan, balkoi handi bat dago, beheko solairuko atariaren gainean, eta azken solairuan hartzuriz egindako herriaren armarria dago. Armarria XVIII. mendearen bigarren erdian egin zuten estilo errokokoan. Udala alkatea eta zortzi zinegotzik osatzen dute.

  • HELBIDEA: Foruen Plaza, 2

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2003an bezala Carcargo alkatea PSN alderdiko Germán Enrique Ágreda Sueskun atera zen 2007ko udal hauteskundeetan. Udaleko bederatzi zinegotzietatik sei lortu zituen Nafarroako Alderdi Sozialistak eta hortaz gehiengo absolutua. Baliogabeko botoak 12 izan ziren (emandako guztien % 1,35a) eta zurizko 19 boto izan ziren (botoen % 2,16a). Abstentzioa % 10,37koa izan zen.

Cárcargo Udala (2007)
Alderdia Botoak Zinegotziak
PSN 575 6
UPN 284 3

2011n aurkeztu ziren hiru zerrendek hiruna zinegotzi atera zituzten. Bozkatuena Alternativa Independiente de Cárcar (AIC) izenekoa izan zen; Salomón Sádaba Díaz de Rada zerrendaburua alakte aukeratu zuten. PSNk galera handia izan zuen.

Cárcargo Udala (2011)
Alderdia Botoak Zinegotziak
AIC 282 3
UPN 242 3
PSN 226 3

Alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek izan dira Cárcargo azken alkateak:

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia
1979 1983
1983 1987
1987 1991
1991 1995
1995 1999
Maximo Agreda Pardo 1999 2003 UPN
German Agreda Sueskun 2003 2007 PSN
German Agreda Sueskun 2007 2011 PSN
Salomon Sadaba Diaz de Rada 2011 2015 Alternativa Independiente de Carcar
Maria Teresa Insausti Sola[4] 2015 2019 PSN
Maria Teresa Insausti Sola[4] 2019 Jardunean PSN[5]

Azpiegitura eta garraioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Condaren Iruñea eta Lodosa bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko zerbitzu bakarra izaten da norabide bakoitzean.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Carcar eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %0,74k zekien euskaraz hitz egiten.

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Carcargo herriko-jaiak Iraileko bigarren astean ospatzen dira, jaietako egun nagusia irailaren 14eko "Gurutzearen eguna" delarik. Astebete lehenago "Gazteriaren Jaia" ospatzen dute herriko gazteek.

Urtarrilaren 17an San Antonen eguna ospatzen da, afari eta sutzarrekin, Uztailaren 25ean Donejakue eguna, Otsailaren 3an San Blas, eta Maiatzaren 15ean San Isidro, herriko nezakariak omentzeko.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Migel eliza.

San Migel Arkaingeruaren parrokia, estilo gotiko-pizkundetarrean eraikia, gurutze latindarraren oinarria dauka. Barruan, San Migelen erretaula dago, Nafarroako barrokoko eredurik garrantzitsuenetakoa.

Graziako Andra Mariren baseliza bestalde, eraikin barrokoa da. Martxoan erromeria antolatzen da bertara.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d e f Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
  3. Ibidem
  4. a b (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es . Noiz kontsultatua: 2020-04-17.
  5. «LIZARRAKO ESKUALDEKO HAUTESKUNDE BATZORDEA Aurkeztutako hautagai-zerrendak» NAO 78. zenbakia, 2019ko apirilaren 24a, asteazkena . Noiz kontsultatua: 2020-04-30.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Wikiatlasa