Uxue

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Uxue

 Nafarroa Garaia
Herrigunearen ikuspegia,muinoaren gainean Andre Mariaren eliza dago.
Herrigunearen ikuspegia,
muinoaren gainean Andre Mariaren eliza dago.

Uxueko armarria

Izen ofiziala Ujué
Estatua
Erkidegoa
Merindadea
Eskualdea
Espainia
Nafarroako Foru Erkidegoa
Erriberriko merindadea
Tafallaldea
Alkatea María Jesús Zoroza Ugalde
(AIU, indep.)
Herritarra uxuetar
Koordenatuak 42°30′24″N 1°29′59″W / 42.50667°N 1.49972°W / 42.50667; -1.49972Koordenatuak: 42°30′24″N 1°29′59″W / 42.50667°N 1.49972°W / 42.50667; -1.49972

Navarra municipalities Ujue.png

Eremua 112,57 km2
Garaiera 815 m
Distantzia 53 km Iruñera
Posta kodea 31496
Biztanleria 198 bizt. (2014)
Euskaldunen % 0,44
Dentsitatea 1,76 bizt./km²

Uxue[1] Nafarroa Garaiko hegoaldeko udalerri bat da, Erriberriko merindadekoa. 2012ko urtarrilaren 1eko erroldan, herriak 202 biztanle ditu.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herria Nafarroa Garaiko hego-ekialdean dago, Erriberriko merindadearen hegoaldean, Uxueko mendilerroaren magalean. Uxueko mendilerroa iparraldetik hegoaldera hedatzen da, Izkotik Murillo el Frutora.

Ingurune naturala eta klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jatorrizko arteak eta haritzak galdu zituen gizakiak. Gaur egun, XIX. mendearen amaieran birlandatzen hasitako Alepo pinuak baino ez dira geratzen.

Altueraren arabera tenperatura aldakorra den arren, urteko batezbestekoa 12 eta 13 gradu artekoa da. Prezipitazioak ere ugariagoak dira mendigunean (800mm urtero) herrigunean baino (450mm). Urtero diren egun euritsuak 70-90 izaten dira. Neguak hotzak dira, batez ere iparreko zierzo haizeak jotzen duenean, udak oso lehorrak eta nahiko beroak izaten dira. Uxueko klimak klima mediterraneo-kontinentalaren ezaugarriak dauzka.

Estazio meteorologikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herrigunearen kanpoaldean, itsasoaren mailatik 829 metrora, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak jarritako estazio meteorologikoa dago.[2]

Udalerri mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uxuek Lerga eta Eslabarekin egiten du muga iparraldean, Galipentzurekin ekialdean, San Martin Unx, Beire eta Pitillasekin mendebaldean, eta Santakara eta Murillo el Frutorekin hegoaldean.

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uxuek auzo hauek ditu: Lupera, La Peña, Eskolak, Arriba, Abajo, Pilarraña, El Morape, Andrebutxo, Buzakau.

Horrez gain, 1534. urtean Uxuek herri hustu hauek zituen: Herri Zaharra, Sandima , Andiaga, Artezabal, Zabartzu , Lerbez, Lerbeztxipia, Gaztelu, Itorrondoa, Munos, Santa María Zuria, Santa Koranburu, Mostracas, Urteaga Goitia, Urteaga Beitia, Pipiratu, Miguelenzaba, Zaubio, Otrollos Handia, Otrollos Txikia, Busa, Agirazabal eta Basandia.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andre Mariaren eliza kanpoaldetik ikusia.

Herriaren sortze data zehatza ez da ezagutzen baina Erromatar Inperioaren aurreko garaietatik ere baziren herrixka txikiak, aurkitutako arrasto arkeologikoek erakutsi dutenez. Erromatar Inperioaren garaiko aztarnak ere aurkitu dira Santa Maria Zuriaren baselizatik hurbil.

Errege Magoak ateladan.

Antza denez, gaur egungo herria, VIII. mendearen amaiera edo IX. mendearen hasieran sortu zen, Eneko Aritzak jatorrizko gaztelu-gotorlekua altxatu zuenean. Gotorleku hura Nafarroako Erresumak hegoalderantz egingo zuen konkistaren aurrerapena zen, Erriberan bizi ziren islamiarrak konkistatzeko asmoarekin ezarria. Uxueri buruzko lehen aipamenetako bat Al-Himyari izeneko egile batetik dator: «Beste herri bat, Andre Maria izenekoa, gotorlekuen artean lehena da, eta Iruñeko defentsa sistemaren barnean dago. Sendotasun handienarekin eta kokaleku garaienean eraikitako gotorlekua da».

1076. urtean, gotorlekua eta haren inguruan sorturiko herrixka hiribildu bihurtu ziren. XI. mendearen amaieran Antso Ramirez Nafarroako erregeak Andre Mariaren eliza sortu zuen, 1089ko dokumentu batek dioenez. Horrez gain, erregeak foruak eman zizkion hiribilduari. Alfontso Borrokalariak Tutera eta Zaragozako erreinuak konkistatu zituen; eta, hegoalderagoko erresuma musulman haiek menderatzearekin batera, Uxueren gainbehera hasi zen, jada mugan ez zegoenez defentsarako gotorlekurik behar ez zelako. Horrela, biztanle askok hegoalderagoko eremu laura emigratu zuten.

Karlos II.a erregeak eliza gotikoa eraikitzeko agindua eman zuen. Horrez gain, unibertsitate bat eraikitzeko egitasmoa aurkeztu zen; baina, eraikitzen hasi ziren arren, urte batzuk geroago bertan behera geratu zen, dirurik ezean. Ama Birjinaren irudiari zilarrezko estaldura egitea agindu zuen. Hainbestekoa izan zen errege honek Uxue eta bertako Ama Birjinari erakutsitako maitasuna, ezen hiltzerakoan, bere bihotza herriari eman zion dohaintza moduan. Gaur egun bihotza elizan gordeta dago.

Uxuera erromesaldiak XIV. mendean hasi ziren eta Nafarroako erregeen ekimenen araberakoak izan ziren. XV. mendean, Zuria I.aren ahizpa Leonorrek antolaturiko erromesaldiak esaterako. 1482. urtean herriaren berpizkundea hasi zen, batetik zergak ordaintzeko beharrezkotasuna kendu zelako, eta bestetik, Pitillas udalerritik banatu egin zelako. Gaztelak Nafarroako Erresuma indarrez konkistatzean, Cisneros kardinalak gotorlekua behera botatzeko agindua eman zuen. Zutik geratutako egitura bakarrak eliza, parrokia-etxea eta Karlos II.aren jauregia izan ziren.

Herriaren gorengo gunean, Gaztelutzar izenaz ezaguna zen tokian, pilatu ziren botatako eraikinen harriak. XVI. mendetik aurrera, harri horiek elizaren inguruko eraikuntza anitz eta herriko hainbat etxe egiteko erabili zituzten. 1711. urtean herriak Leonorren garaietatik zergarik ez ordaintzeko zeukan pribilejioa bertan behera geratu zen Errege Ogasunaren egoera ekonomikoak bultzaturik. 1818an Nafarroa Garaiko gorteek eginiko erroldan ageri denez, Uxue, hiribildu aberatsenetakoa zen. 1929. urtean herriak 1.500 biztanle zituen.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleriaren bilakaera
1897 1900 1920 1930 1950 1960 1970 1975 1981 1991 2003
1297 1385 1426 1384 1208 1028 570 433 369 294 234

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko sei etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %2,76 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren azpitik).

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Nafarroa Garaiko parke eolikoak»

Uxueko Txutxu izeneko gunean, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak eraikitako Txutxu (Uxue) parke eolikoa dago. Instalaturiko potentzia 17,40 megawatt da, eta parkearen jabea Acciona Energia da gaur egun.

Ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uxueko etxeen teilatuak eta inguruko mendixkak.
  • Santa Maria eliza, XI. mendeko gotorleku-eliza erromanikoa. XIV. mendean birmoldatu zuten. Elizaren inguruko horma, Nafarroako estilo gotikoan dago eraikia. Eliza, herria kokatzen den muinoaren gorengo tokian dago. Eliza barruan, XII. mendean egin eta XIV. mendean zilarreztaturiko ko Ama Birjinaren egurrezko irudia gordetzen da.
    Ama Birjinaren ondoan, Karlos II.a Nafarroakoaren bihotza dago. Errege honek altxatu zuen nabe gotikoa, eta elizaren inguruak erronda pasealekuz eta dorre almenadunez inguratu zuen. Gaur egun, dorreetako bi baino ez dira kontserbatzen, Lau Haizeetakoa (Cuatro Vientos) eta Muturrena (Picos). Erdi Aroko eraikin bikain honen inguruan eraiki zen Uxueko herria, Nafarroako Erdi Aroko herrien adibide garbia.
  • San Mikel eliza, herriaren beheko partean kokatzen da, eta gaur egun, eraikinaren hondarrak baino ez dira geratzen. Fatxada estilo erromanikokoa da eta XIII. mendekoa da.
  • Andre Maria Zuriaren baseliza, herritik bederatzi kilometrora kokatzen da Murillo el Fruto eta Uxue elkartzen dituen errepidean. Jatorriz XIII. mendekoa den arren, gaur egungo egitura ondorengo mendeetan berreraiki zen.
  • Agurraren gurutzea, Uxueko udalerriaren sarreran dago, eta XIV. mendean eraiki zen.
  • Udaletxea, harlanduzko eraikin sendoa.

Hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2003tik Uxueko alkatea Agrupación Independiente de Ujué (AIU) ekimeneko María Jesús Zoroza Ugalde da. 2007ko maiatzaren 27 udal hauteskundeetan taldeak udaleko bost zinegotziak lortu zituen, alkatea eta Ángel Remón San Martin, José Losilla Betriain, José Javier Janices Ojer eta Luis Valencia Ukar. 23 boto zuri izan ziren (% 19,49), eta 30 boto baliogabe (% 20,27).

2011ko udal hauteskundeetan ere AIU izan zen aurkeztutako talde bakarra eta Zorozak alkate kargua gorde egin zuen, beste lau zerrendakide zinegotzi bihurtu zirela.[3]

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Harlanduz eginikoa, egiturako fatxadan herriko harrizko armarria ageri da. Udaletxearen estilo arkitektonikoa inguruko eraikinekin bat doa. Udaletxea alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute eta bertako idazkaria San Martin Unxekoa ere bada.

  • HELBIDEA: Udal Plaza, 1

Uxueko alkateen zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alkateen zerrenda
1979-1983 Simón Ongai Sanz APU
1983-1987 Simón Ongai Sanz APU
1987-1991 Miguel Ioldi Orte AVU
1991-1995 Miguel Ioldi Orte AVU
1995-1999 Ángel Remón San Martín UPU
1999-2003 Ángel Remón San Martín
2003-2007 María Jesús Zoroza Ugalde AIU
2007-2011 María Jesús Zoroza Ugalde AIU
2011-2015 María Jesús Zoroza Ugalde AIU

Azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herrira heltzeko N-132 errepidea hartu behar da Tafalla-Zangozako norabidean. Behin San Martin Unx igaro eta kilometro batera eskuineko errepidea hartu eta 9 kilometroren ondoren iristen da Uxuera.

Garraio publikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uxue eta Tafalla batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:

Zerbitzuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uxue, Mairaga-Erdialdea mankomunitateko kidea da.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1676an, orduko hartan erregearen eskumena zelarik Uxueko Santa Mariako priorea aukeratzea, galdetu zuen ea herrian apaiz aritzeko hautagaiak euskararik beharko ote zuen, eta honako hau izan zen erantzuna: «se halla ser necesaria la inteligencia de dicha lengua por ser la común y general de aquel pueblo en que muchos no entienden otra».

1725-1750 bitartean, euskararen muga-ertzean irudikatu du Patxi Salaberrik Uxue, ezagunak diren datuak aintzat hartuta. Eslaba aldeko euskarari buruzko tesian adierazi zuenez, adibidez, 1750eko euskararen balizko muga hori Puiuk, Lergak, Uxuek, Eslabak, Zarek eta Leatxek osatuko zuketen. Uste da XIX. mendearen hasieran oraindik bazela Uxuen zenbait euskaldun.

XIX. mende arte herriaren izena Uxue idazkeraz ageri da paper ofizialetan. Euskara galdu orduko hasten da Ujue idazkeraz agertzen, nahiz eta udalaren eta parrokiaren zigiluetan Uxue ageri XX. mendea hasi arte.

Egungo egoera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legean zehaztu denez, Uxue eremu ez-euskalduneko udalerria da; horrenbestez, udalerriko hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldan, herritarren % 0,44k zekien euskaraz hitz egiten.

2006ko irailaren 29an, Patxi Salaberri Zaratiegi uxuetarra bilakatu zen herriko eta merindade osoko lehen euskaltzain.

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Marcos ospatu eta hurrengo igandean Uxueko amabirjinaren erromeria ospatzen da. Hau da Erriberako patroia. Erromeriara inguruko herri guztietako biztanleak etortzen dira oinez, arropa beltzak jantzita eta gainean zurezko gurutze handiak eta kateak daramatzatela. Erromerian partze hartzen duten herriak honakoak dira: Tafalla, Beire, Pitillas, Santakara, Murillo el Fruto, Zarrakaztelu, Olite, Melida, Azkoien, Eslaba, Galipentzu, San Martin Unx, Lerga, Oibar, Puiu, Aiesa eta Barasoain

Irailean "Apurren jaia" antolatzen da, apurren, eta bestelako produktu tipikoen dastaketarekin, horrez gain, artisautza eta antzinako ofizioen erakustaldiak izaten dira, musika ekitaldiekin batera.

Uxueko herriko jaiak irailaren 8aren inguruan ospatzen dira, herriko Ama Birjinaren omenez.

Uxuetar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commons-logo.svg
Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak:
Uxue
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Herriko Wikiatlasa