Eratsun

Wikipedia, Entziklopedia askea
Eratsun
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Eratsun, Euskal Herria.JPG
Eratsungo irudia Iruñarri mendiaren magaletik.
Flag of None.svg
Bandera

Eratsungo armarria
Armarria


Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Garaia
MerindadeaIruñeko merindadea
EskualdeaMalerreka
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroa
Izen ofizialaEscudo de Erasun.svg Eratsun
AlkateaIñaki Estanga Mitxelena
(Dagona])
Posta kodea31748
INE kodea31090
Herritarraeratsundar
Geografia
Azalera25,54 km²
Garaiera532 metro
Distantzia62 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria150 (2020: Red Arrow Down.svg −1)
Dentsitatea6,26 biztanle/km²
Zahartzea[1]% 13,51
Ugalkortasuna[1]‰ 37,04
Ekonomia
Jarduera[1]% 0 (2011)
Desberdintasuna[1]% 0 (2011)
Langabezia[1]% 10,83 (2013)
Euskara
Euskaldunak% 94,94 (2010)

Eratsun[2] ([eɾats̺un]; Eatsune [eats̺une] Malerrekako hizkeraz) Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko udalerria da, Malerreka ibarrean dagoena, 532 metroko garaieran. Ezkurra ibaiak zeharkatzen du. 25,54 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 151 biztanle zituen 2019 hasieran.[3]

Bertakoak eratsundarrak dira, eatsundarrak bertakoen hizkeran; eskualdean "txingurri gorriak" ezizena ematen zaie.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruñeko merindadearen iparraldean dago, Iruñetik 62 kilometro ipar-mendebaldera. Goizuetarekin du muga iparraldean, Ezkurrarekin mendebaldean, Saldias eta Beintza-Labaienekin ekialdean, eta Basaburuarekin hegoaldean.[4]

Herrira iristeko NA-170 errepidea hartu behar da, eta Zubieta eta Ezkurra herrien arteko bidegurutze batetik ateratzen den NA-4031 herri-errepidean sartu; errepide hori herriko plazan edo pilotaleku zaharrean amaitzen da.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klima atlantiar ozeaniko epela da, anplitude termiko txikia eta prezipitazio ugariak dituena. Hilabete guztietan egiten du euri ugari, baita udan ere. Urteko batez besteko tenperatura 12-13 gradukoa da, eta prezipitazioak 1.600-2.000 mm bitartekoak. Urteko euri-egunak 180 inguru dira.[4]

Pagadi zabalak daude udalerriaren hegoaldean eta Zumarrezta errekaren arroan. Horrez gain, herritik hurbilago, hariztiak eta gaztainadiakak daude. Kareharrizko lurzoru idorrenetan ametz ilaunduna hazten da.[5]

Ezkurra errekak zeharkatzen du udal dermioaren hegoaldea, eta Zumarrezta errekak iparraldea. Ezkurra Bidaso ibaiaren adarra da, eta Zumarrezta Urumearena.

Mendiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1192an, Eratsungo, Saldiasko eta Beintza-Labaiengo gizonezko petxero bakoitzak urtean 4 soldata ordain zezan erabaki zuen Antso VI.a Jakituna Nafarroako erregeak; alargunek, etxean senarrik ez izanik, soldata bakarra; txerriak izanez gero, bakarra eman zezaten, bai gizonek, bai alargunek; eta ez zezaten beste inolako petxarik ordaindu. Herriak eiurdea ("eyurdea") izeneko petxa ordaindu zuen 1431 arte mendian bazkatzen ziren zerriengatik, baina urte hartan erregeak ordainsaria kendu eta behin betiko zentsu bilakatu zuen. 1460an, Martin Azpilikuetari eman zion erregeak Eratsunek ordaintzen zion behin betiko zentsua. 1633an, herriak hiru dukateko zentsua ordaintzen zion urtean errege ondareari, eta 170 dukaturen truke luditu zuen.[6]

1562an, Altxortegiko Liburuaren arabera, hiru burdinola zeuden Eratsunen: Ollingoa, Zumarreztakoa eta Asurakoa.[7] 1688an, Juan Bautista Alduntzin zen Zumarreztako eta Asurako burdinolen nagusia;[8] 1713-1725 bitartean, berriz, Miguel Arizkun baztandarrak erosi zituen.[9] Lehen Karlistaldia hasi baino lehen, Jose Antonio Muñagorrik errentan hartua zuen Zumarreztako ola (Herrería y fabrica de Bombas y Balas de Zumarrista).[10] Gerran parte hartze garrantzisua izan ondoren -"Bakea eta Foruak" aldarriaren sortzailea izan zen-, gerraondoan buru-belarri lotu zitzaion burdinola ustiatzeari. 1841eko urrian, Esparteroren jarraitzaile amorratua zen Ramon Elorrio txapelgorrien teniente izandakoak soldadu batzuekin agertu eta atxilotu egin zuen. Berehala fusilatu zuten, Zumarreztatik hurbil dagoen Pillotasoro mendatean. Muñagorri erail zuten lekuan harrizko gurutze bat ezarri zuten oroigarri gisa.[11]

1855eko maiatzaren 1eko desamortizazioaren legearen ondorioz, irina egiteko errota bat saldu zen 1863an.[12].

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eratsungo biztanleria
Datu-iturria: www.ine.es

2008ko erroldaren arabera, ez zen etorkinik bizi herrian.

2013ko biztanleria[13]
Izendapena Kategoria Biztanleria
ERATSUN 159
Eratsun Herrigunea 159
Urrutiña Herri hustua

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007an Pedro Antonio Deskarga Lizalde independentea aukeratu zuten alkate. Baliogabeko botoak zazpi izan ziren (emandako guztien %9,09) eta boto zuriak hamaika (%15,71). Abstentzioa %56,74koa izan zen.

Erasungo Udala (2007)
Alderdia Botoak Aukeratua?
Pedro Antonio Deskarga Elizalde (I) 42 Bai
Francisco Mitxelena Bazterrika (I) 38 Bai
Juan Fermin Grazenea Aldaia (I) 35 Bai
Francisco Maria Telletxea Kerexeta (I) 31 Bai
Manuel Retegi Arana (I) 27 Bai

2011n ere zerrenda bakarra aurkeztu zen, Latargi izenekoa. Alkate kargurako Francisco María Retegi Deskarga hautatu zuten; beste lau lagunekin batera udalbatza osatu zuen. Latargi izan zen zerrenda bakarra 2015ean ere, eta 56 boto jaso zituen. 2019an, Dagona Eratsun taldeko Iñaki Estanga Mitxelena hautatu zuten alkate.[14]

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • HELBIDEA: San Millan kalea z/g

Alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007-2011 Pedro Antonio Deskarga Lizalde Indep.
2011-2015 Francisco María Retegi Deskarga Latargi
2015-2019 Francisco María Retegi Deskarga Latargi
2019-2023 Iñaki Estanga Mitxelena Dagona Eratsun

Azpiegitura eta garraioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Leizaran Mariezcurrena autobus konpainiaren Doneztebe, Leitza eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eratsungo jaiak irailaren 8an ospatzen dira, Ama Birjinaren egunean.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eratsundar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d e Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
  3. Navarra, población por municipios y sexo: Eratsun. ine.es (Noiz kontsultatua: 2020-10-28).
  4. a b Eratsun. Gran Enciclopedia de Navarra, enciclopedianavarra.com (Noiz kontsultatua: 2020-10-28).
  5. Loidi, Javier; Báscones, Juan Carlos. Memoria del mapa de series de vegetación de Navarra. Gobierno de Navarra, 2006, studylib.es (Noiz kontsultatua: 2020-10-28).
  6. Arozamena Ayala, Ainhoa, Castaño García, Manu. Eratsun. Enciclopedia Auñamendi [en línea], 2020, aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2020-10-28).
  7. Idoate, Florencio. Notas para el Estudio de la Economía Navarra y su contribución a la Real Hacienda (1500-1650). Príncipe de Viana, ISSN 0032-8472, 21. urtea, 78-79. zenbakia, 1960,77-130. orrialdeak, dialnet.unirioja.es (Noiz kontsultatua: 2020-10-28).
  8. Urrizola Hualde, Ricardo. Tres cartas en euskara escritas por un ferrón de Bera. Fontes linguae vasconum: Studia et documenta, ISSN 0046-435X, 38. urtea, 102. zenbakia, 2006, 255-270. orrialdeak, dialnet.unirioja.es (Noiz kontsultatua: 2020-10-28).
  9. Mitxelena, Antton Mari. Goizueta inguruko burdinolak. Xapo, 19. zenbakia, 2020ko maiatza, goizueta.eus (Noiz kontsultatua: 2020-10-28).
  10. Jose Antonio Muñagorri Otaegi. berastegi-eta-inguruak.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2020-10-27).
  11. Jose Antonio Muñagorri. XIX. mendeko historia militarra Euskal Herrian, zumalakarregimuseoa.eus (Noiz kontsultatua: 2020-10-28).
  12. "La Desamortización civil en Navarra", Rafael Gómez Chaparro
  13. http://www.euskomedia.org/aunamendi/46542/27473?q=iru%F1arri&numreg=2&start=0 Euskomedia.org, Eusko Ikaskuntzaren webgunea
  14. Iñaki Estanga Mitxelena aukeratu dute Eratsunen alkate. Ttipi-Ttapa aldizkaria, 2019ko azaroak 18, erran.eus (Noiz kontsultatua: 2020-10-29).

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa