Abaurregaina

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Abaurregaina
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Abaurregaina.jpg
Herriko sarreraren ikuspegia.

Abaurregaingo armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroako Foru Erkidegoa
Merindadea Zangozako merindadea
Eskualdea Aezkoa
Izen ofiziala Escudo de Aezkoa.svg Abaurregaina / Abaurrea Alta
Alkatea Patxi Enkaje (Agurpación de electores Gazteluberri)
Posta kodea 31692
INE kodea 31003
Herritarra abaurrear, abaurregaindar[1]
Kokapena
Koordenatuak 42° 54′ N, 1° 12′ W / 42.9°N,1.2°W / 42.9; -1.2Koordenatuak: 42° 54′ N, 1° 12′ W / 42.9°N,1.2°W / 42.9; -1.2
Abaurregaina hemen kokatua: Nafarroa Garaia
Abaurregaina
Abaurregaina
Abaurregaina (Nafarroa Garaia)
Openstreetmap logo.svg Ikusi OpenStreetMapen
Azalera 20,90 km2
Garaiera 1039 metro
Distantzia 70 km Iruñera
Demografia
Biztanleria 132 biztanle
% 62,2 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 37,8
Dentsitatea 6,32 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[2]
Red Arrow Down.svg -% 12,82
Zahartze tasa[2] % 33,09
Ugalkortasun tasa[2] ‰ 0
Ekonomia
Jarduera tasa[2] % 0 (2011)
Genero desoreka[2] % 0 (2011)
Langabezia erregistratua[2] % 3,37 (2013)
Kultura
Euskaldunak % 34 (2010)
Euskararen erabilera % 7,6 (2011)
Datu gehigarriak
Webgunea http://www.aezkoa.net/

Abaurregaina[3] Nafarroa Garaiko ipar-ekialdeko udalerria da, Aezkoa ibarrean dagoena, Zangozako merindadean, Iruñetik 70 kilometro ipar-ekialdera. Aezkoako eta Nafarroako herririk garaiena da. 2017an 124 biztanle zituen.[4]

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inguru naturala eta kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Abaurregaina Aezkoako hegoaldean dago, 1.039 metroko garaieran; izan ere, ibarreko eta Euskal Herriko herririk altuena da. Mendebaldean Abaurrepea du, hegoaldean Urraulgoiti, eta iparralde eta ekialdean Jaurrieta.[5] Ekialdean patata eta zereal sailak daude eta mendebaldean larreak.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mendialdeko klima ozeanikoa dauka (Cfb) Köppen sailkapenaren arabera. 1.000 metrotik gora kokatua, negu luze eta hotzak eta uda epelak ditu. Urteko batez besteko tenperatura 9,2 gradukoa da. Prezipitazioak ongi banaturik daude urte osoan, ez da urtaro lehorrik.[6] Neguan elurra ohikoa da, eta batzuetan herria bakarturik geratzen da.

Datu klimatikoak (Abaurregaina,[7] prezipizazioa: 1931-2014; tenperaturak: 1973-2014)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 19.5 22.0 27.0 26.5 31.0 35.0 37.0 38.0 34.0 27.0 22.5 19.0 38.0
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 5.8 6.5 9.5 11.1 15.8 20.3 23.4 24.1 20.3 14.9 9.2 6.5 13.9
Batez besteko tenperatura (ºC) 2.3 2.6 5.1 6.6 10.7 14.6 17.1 17.7 14.5 10.4 5.5 3.0 9.2
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -1.3 -1.3 0.7 2.2 5.6 8.8 10.7 11.2 8.7 5.8 1.8 -0.5 4.4
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -18.0 -17.5 -16.0 -8.0 -5.0 -2.0 1.0 -1.0 -4.0 -5.0 -11.0 -12.0 -18.0
Pilatutako prezipitazioa (mm) 145.1 132.3 129.8 154.5 126.0 86.7 66.0 62.4 109.0 150.9 179.4 163.5 1505.6
Euri egunak (≥ 1 mm) 10.5 9.3 10.5 13.6 13.7 8.6 6.4 6.9 8.5 12.8 12.0 12.4 125.1
Elur egunak (≥ 1 mm) 5.4 5.7 4.4 3.3 0.7 0.0 0.0 0.0 0.0 0.3 2.4 4.1 26.3
Iturria: meteo.navarra.es[6]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herriaren ekialdean, Zatoiako leizea dago; bertan, orain dela 13.000 urte jendea bizi zen, eta Aziliarretik Brontze Aroa arteko aztarnak daude. Ziur asko, jatorrian Abaurrepeko borden auzoa izanen zen Abaurregaina. Idatzizko lehenbiziko aipamena 1237koa da; urte horretan, “Castel Nuevo” izeneko herria sortzeko baimena eman zuen Tibalt I.a erregeak. Herri berri hori Abaurrearen gainean ezarri beharko zen, Zazaoz alderdian. Antza denez, ordurako liskar ugari gertatuak ziren abaurretarren eta zaraitzuarren artean Zazaozen jabetza zela-eta.[8] XVI. mendera arte, Abaurrepekoarekin batera zenbatzen zen bertako biztanleria.[5]

Konbentzio Gerran, 1793-1795 bitartean, berrogei etxe baino gehiago suntsituak izan ziren. 1802an bi etxe besterik ez zeuden zutik, eta bertako 272 biztanleak aterpe eta txaboletan bizi ziren. 1845 arte, Aezkoako alkateak eta herritarrek aukeraturiko erregidore batek gobernatzen zuten herria. Urte horretan, Aezkoako udala desegin zenean, Abaurregaina udalerri independente bilakatu zen.[5]

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Abaurregaingo biztanleria
Datu-iturria: www.ine.es

2008ko erroldaren arabera, ez da etorkinik bizi Abaurregainean.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Abaurregaineko udalak bost kide ditu. 2007-2011 bitartean, AIB herri ekimeneko Rafael Alonso Ordóñez Iriarte zan zen alkatea, bere taldeak udaleko bost ordezkarietatik lau lortu baitzituen eta, beraz, gehiengo osoa. Baliogabeko boto bakarra izan zen (emandako boto guztien %1,08) eta boto zuriak hamaika izan ziren (%11,96). Abstentzioa %35,42koa izan zen.

Abaurreagaingo Udala (2007)
Alderdia Botoak Aukeratua?
Francisco Javier Bueno Ilintzeta (AIB) 72 Bai
Felix Aleman Iribarren (AIB) 63 Bai
Juan Jose Lorea Conde (AIB) 54 Bai
Rafael Alonso Ordóñez Iriarte (AIB) 52 Bai
Maria Rosario Salon Arozarena (AESM) 46 Bai

2011ko hauteskundeetan ez zen zerrendarik aurkeztu eta aurreko udalbatzak segitu behar izan zuen. 2015ekoetan, Agrupación de Electores Gazteluberri aurkeztu zen; 71 boto jaso zituen,[9] eta Patxi Enkaje hautatu zuten alkate.[10]

Alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007-2011 Rafael Alonso Ordóñez Iriarte AIB
2011-2015 Rafael Alonso Ordóñez Iriarte AIB
2015-2019 Patxi Enkaje Gazteluberri

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • HELBIDEA: San Pedro Plaza, 30

Azpiegitura eta garraioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Autobuses Artieda autobus konpainiak Abaurregaina Iruñearekin lotzen du. Lineak honako ibilbidea egiten du:

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Abaurregainako Pedro Iriarte[11] eta Julia Arregiren[12] testigantza, euskarak eskualdean izan duen galeraren ingurukoa. Euskal Herriko Ahotsak[13][14] proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.

Sortaldeko nafarreraren barruan kokaturik dago Abaurregainako[15] euskara, Aezkoakoa[16]. Erroibarren eta Esteribarren iraun du Sortaldeko azpieuskalkiak[17]. Gertakari bi nabarmendu behar dira azpieuskalki honetan, Koldo Zuazo ikerlariaren arabera. Alde batetik, Euskal Herriko erdigunean egin diren berrikuntza askotatik kanpo gelditu da eta, bestetik, ezaugarri gutxi batzuk sortu dira bertan

Udalerria alde euskaldunean kokatuta dago Euskararen Foru Legearen arabera. Izan ere, herriko hizkera, aezkera, oraindik bizirik da zenbait etxetan. Euskaldun kopurua herenetik gorakoa zen 2010ean.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Abaurregaineko jaiak ekainaren 29aren inguruan ospatzen dira San Pedroren omenez.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • San Pedro eliza, gotiko berantiar estilokoa. XV. mendean eraiki eta XVI. mendean eraberritu zuten. Bataiarria arku erromaniko itsuekin apaindurik dago.[18]
  • Hilarrien museoa, San Pedro elizaren atzealdean, hilerri zaharrean. 25 hilarri daude, XV. eta XIX. mendeen artekoak.[19]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Abaurregaina EODAn.
  2. a b c d e f   Euskal Herriari Begira, Udalbiltza, http://udalbiltza.eus/eu/euskal-herriari-begira .
  3.   Euskaltzaindia, 155. araua: Nafarroako udal izendegia, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0155.pdf .
  4.   Navarra: Población por municipios y sexo. 2017, ine.es, https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2884. Noiz kontsultatua: 2018-10-10 .
  5. a b c   Abaurrea Alta, enciclopedianavarra.com, http://www.enciclopedianavarra.com/?page_id=2133. Noiz kontsultatua: 2018-10-11 .
  6. a b   Abaurregaineko eskuzko estazioko balio klimatologikoak, meteo.navarra.es, http://meteo.navarra.es/climatologia/selfichaclima.cfm?IDEstacion=43&tipo=MAN. Noiz kontsultatua: 2018-10-11 .
  7. Nafarroako Meteorologi Agentziaren webgunea., meteo.navarra.es
  8.   Abaurrea en la Edad Media (1/2), turismoabaurrea.blogspot.com, https://turismoabaurrea.blogspot.com/search/?q=Castel+Nuevo. Noiz kontsultatua: 2018-10-12 .
  9.   2015eko Udal Hauteskundeak: Abaurregaina, m24hauteskundeak.naiz.eus, http://m24hauteskundeak.naiz.eus/herriak.php?id=31003. Noiz kontsultatua: 2018-10-9 .
  10.   Eskualdeko udaletako alkateak, iratiirratia.eus, http://iratiirratia.eus/index.php/eskualdeko-udaletako-alkateak/. Noiz kontsultatua: 2018-10-9 .
  11.   «Iriarte, Pedro - Ahotsak.eus», ahotsak.eus, https://ahotsak.eus/abaurregaina/hizlariak/pedro-iriarte/. Noiz kontsultatua: 2018-09-27 .
  12.   «Arregi, Julia - Ahotsak.eus», ahotsak.eus, https://ahotsak.eus/abaurregaina/hizlariak/julia-arregi/. Noiz kontsultatua: 2018-09-27 .
  13.   «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea», www.ahotsak.eus, http://www.ahotsak.eus. Noiz kontsultatua: 2018-09-27 .
  14.   «Sortaldekoa (N) - Ahotsak.eus», ahotsak.eus, https://ahotsak.eus/euskalkiak/nafarra/sortaldekoa-n/. Noiz kontsultatua: 2018-09-27 .
  15.   «Abaurregaina - Ahotsak.eus», ahotsak.eus, https://ahotsak.eus/abaurregaina/. Noiz kontsultatua: 2018-09-27 .
  16.   «Aezkoakoa - Ahotsak.eus», ahotsak.eus, https://ahotsak.eus/euskalkiak/nafarra/sortaldekoa-n/aezkoakoa/. Noiz kontsultatua: 2018-09-27 .
  17.   «Sortaldekoa (N) - Ahotsak.eus», ahotsak.eus, https://ahotsak.eus/euskalkiak/nafarra/sortaldekoa-n/. Noiz kontsultatua: 2018-09-27 .
  18.   Abaurregaina, Euskal Herriko herririk altuena, hiru.eus, https://www.hiru.eus/eu/viajes/reportajes/-/journal_content/56/21564/BIDAIAK-IBILBIDEAK-239255. Noiz kontsultatua: 2018-10-11 .
  19.   El Museo de Estelas de Abaurrea Alta, turismoabaurrea.blogspot.com, https://turismoabaurrea.blogspot.com/2016/06/el-museo-de-estelas-de-abaurrea-alta.html. Noiz kontsultatua: 2018-10-11 .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Abaurregaina
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa